ESG là khái niệm thành công hay thất bại. Trong lúc cuộc thảo luận xoay quanh việc bắt buộc công bố thông tin còn tiếp diễn, hầu như không có việc phân định thành bại. Khi mối quan tâm dồn vào chuyện thiết kế chế độ ra sao, công việc kiểm tra khái niệm mà chế độ ấy đứng lên trên bị đẩy lùi ra sau. 『Thiên nga xanh』 (Nhà xuất bản Deonan, 2025) là cuốn sách mà chính người đề xuất khái niệm thực hiện việc kiểm tra đã trì hoãn ấy.
Tác giả John Elkington là người đã thúc đẩy trong thời gian dài lối tư duy đặt cùng lúc ba trục kinh tế, xã hội, môi trường vào quản trị doanh nghiệp. Gốc rễ của cách tiếp cận ngày nay được gọi bằng chữ viết tắt ESG nằm ở đây. Bối cảnh người đưa khái niệm ra thế giới tự mình chấm bảng điểm sau vài chục năm là điểm xuất phát của cuốn sách này.
Những cuốn sách nêu cao tinh thần tự phê bình thường đi theo hai nhánh. Bảo vệ khái niệm, hoặc trách thị trường đã lạm dụng khái niệm. Mạch mà cuốn sách này chọn là phía khó chịu hơn. Ngay khi lấy khoảng cách giữa cách dùng mà người đề xuất nhắm tới và cách dùng mà thị trường thực sự tiêu thụ làm vấn đề, một phần trách nhiệm quay về phía người đề xuất.
Điểm khiến độc giả trong nước vướng lại ở đây là rõ ràng. Việc bắt buộc công bố thông tin đặt lên doanh nghiệp gánh nặng đo lường và báo cáo. Hạng mục đo lường tăng lên không bảo đảm rằng những hạng mục đó gắn với thành quả môi trường, xã hội trên thực tế. Nếu người thiết kế chế độ chỉ tăng chỉ số mà không biết giới hạn của khái niệm, thứ dày lên chỉ là số trang báo cáo.
Đối tượng mà nhan đề chỉ tới cũng nằm trong mạch ấy. Ở phía đối diện của thiên nga đen vốn có nghĩa là thảm họa không lường trước, sách gom khả năng cải thiện đột ngột không lường trước vào một cái tên. Các cuộc thảo luận bàn về chuyển đổi công nghiệp phần lớn đặt trọng lượng vào chi phí và rủi ro, còn cuốn sách này đòi hỏi phải xử lý biến động đột ngột ở phía cải thiện với trọng lượng tương đương. Đó là đòi hỏi xa lạ với góc nhìn tài chính vốn chỉ hạch toán chuyển đổi như một khoản chi.
Sức mạnh của cuốn sách đến từ chuyện người nói là ai. Đã có nhiều cuốn sách trong đó nhà phê bình bên ngoài chỉ ra lỗ hổng của ESG, và luận điểm phần lớn có thể đoán trước. Khi người tạo ra khái niệm trực tiếp kể ra các thất bại, cả những hạng mục không thể biện bạch cũng lên danh sách. Cùng một lời chỉ ra nhưng sức nặng được đặt vào khác nhau.
Chỗ mỏng đi cũng có thể đoán được. Tự phê bình phát huy sức mạnh ở khâu chẩn đoán nhưng khi chuyển sang kê đơn thì mật độ căn cứ dễ giảm xuống. Cách đề xuất thêm một cái tên mới không bảo đảm ngăn được sự lạm dụng khái niệm đi trước. Việc một cuốn sách lấy tuổi thọ của khái niệm làm vấn đề rồi lại trả lời bằng khái niệm là điểm đáng để độc giả cân nhắc.
Sách có ích cho người phụ trách nghiệp vụ công bố thông tin, phía quyết định đầu tư bền vững, những người chuyển chuyển đổi công nghiệp thành chính sách. Mở ra như một cuốn nhập môn ESG thì thu được ít. Sách có giá trị khi độc giả đã có nền tảng cơ bản mở ra để nghi ngờ chính nền tảng đó. Bản kiểm điểm do chính người tạo ra viết tự nó trở thành vật liệu cho thiết kế chế độ tiếp theo.
