Vì sao cuộc chuyển đổi luôn đến muộn. Vào lúc cánh cửa mở ra thì không ai biết đó là một cánh cửa, phải qua rồi mới biết đó là ngã rẽ. 『Cuộc mở cửa vụng về của Joseon』 (Yeoksaui achim, 2013) của Moon So-young là cuốn sách nhìn vào bên trong sự muộn màng ấy. Lý do mở lại cuốn sách này trong tháng có ngày Quang phục gần với việc rà soát hơn là kỷ niệm.
Chữ "vụng về" trong nhan đề gần với nỗi đau hơn là lời giễu cợt. Thay vì sắp xếp cuộc mở cửa thành bảng kết quả thắng thua, sách nhìn lại bên trong đó người ta đã muốn giữ gì và đã bỏ lỡ gì. Là sách của mười ba năm trước mà cảm giác cũ kỹ lại ít, vì cách đặt vấn đề hướng tới thái độ hơn là sự kiện.
Đọc cuốn sách ra đời năm 2013 vào năm 2026 thì nảy ra một độ lệch thời gian kỳ lạ. Người đọc khi ấy hẳn đã đọc nó như câu chuyện của hơn trăm năm trước, còn người đọc bây giờ đọc nó như câu chuyện của thời mình. Trong khoảng thời gian đó chúng ta đã bước vào giữa một thời chuyển đổi nữa.
Cuộc chuyển đổi hiện nay là việc dịch chuyển từ than đá và dầu mỏ sang thứ khác, và trong quá trình đó những đô thị có cảng biển, khu công nghiệp và nhà máy điện rung chuyển toàn bộ. Như các cửa biển thời mở cửa, đô thị công nghiệp hôm nay cũng bị đòi hỏi phải thay đổi thân mình theo một thời gian biểu ập đến từ bên ngoài. Khi ấy các hiệp ước định ra thời gian biểu, còn bây giờ là thị trường và quy định. Điểm giống nhau là bên làm ra thời gian biểu và bên gánh chịu nó là khác nhau.
Nhìn từ phía di sản văn hóa, sự chồng lấn này càng rõ. Nhà kho và sở thuế quan, đường ray và nhà ở công vụ thời mở cửa nay phần lớn đứng đó với tấm biển mang tên di sản văn hóa cận đại. Gạch đã mục đen, khung cửa gỗ bốc mùi gỗ ẩm, cầu thang sắt mỗi lần bước lên lại phát ra tiếng thấp và đục. Đó là hai khuôn mặt, vừa là dấu vết của tủi nhục vừa là tích lũy của kỹ thuật và lao động.
Căng thẳng giữa bảo tồn và sử dụng bắt đầu từ đây. Để nguyên thì tốn phí quản lý, đụng vào thì nguyên trạng biến mất, đổi thành quán cà phê và không gian trưng bày thì người đến nhưng câu chuyện mỏng đi. Cuốn sách này không đưa ra lời giải. Nó cho thấy bằng kinh nghiệm thời mở cửa rằng việc hoãn quyết định và để thời gian trôi đi sẽ dẫn tới kết quả nào.
Sức mạnh của cuốn sách nằm ở chỗ nó không biến thời chuyển đổi thành một vở kịch đạo đức. Thay vì phân định ai bán nước và ai yêu nước, sách đi theo việc con người đã ra quyết định thế nào trong điều kiện thiếu thông tin và gấp gáp thời gian. Chỗ mỏng đi cũng rõ. Vì chọn tính dễ đọc cho số đông nên mật độ đào sâu sử liệu không bằng các công trình nghiên cứu chuyên môn, và đã có khoảng cách với dòng nghiên cứu hiện nay sau mười ba năm.
Vậy nên dùng nó như một công cụ tư duy thì hơn là như một bản chuẩn để nhập môn thời mở cửa. Nó đặc biệt hữu ích với người phải quyết định giữ lại gì và thay đổi gì tại một đô thị ôm trong mình di sản cận đại, với người thắc mắc bên nào trả cái giá của cuộc chuyển đổi. Đọc xong thì nên đi một vòng khu cảng cũ ở Incheon hay Gunsan. Việc đặt tay lên bức tường gạch và đo nhiệt độ của thời đại ấy là chương cuối của cuốn sách này.
Việc đặt tay lên bức tường gạch và đo nhiệt độ của thời đại ấy. Cuốn sách dừng lại ở đó.
