Khi một loài đặt chân lên vùng đất xa lạ, thế cân bằng của vùng đất đó lung lay. Chúng ta nghĩ đến câu này trước những cái tên như rùa tai đỏ hay dưa dại gai. Nhưng nếu đổi chủ ngữ của câu thành con người thì sao. 『Loài người xâm lấn』 của Pat Shipman (Prunsoop, 2017) khởi đi từ câu hỏi đó.
Điều cuốn sách bàn tới là lai lịch sinh thái của loài người. Trong lúc chúng ta lan ra các lục địa và đới khí hậu mới, chuyện gì đã xảy ra với những loài sống lâu đời ở đó. Tác giả không đẩy câu hỏi này thành một lời tố cáo đạo đức. Bà đặt nó như một hiện tượng phổ biến xuất hiện khi một loài đi vào hệ sinh thái và xem xét.
Hiệu quả của góc nhìn này rất lớn. Trong chữ loài xâm lấn không có thiện ác. Đó chỉ là mô tả của sinh thái học rằng khi một loài đi vào môi trường không có thiên địch và chiếm giữ tài nguyên nhanh chóng thì các loài xung quanh bị đẩy lùi. Ngay khi áp mô tả đó vào con người, những gì đang diễn ra bắt đầu được đọc như phần nối dài của một khuôn mẫu cũ chứ không phải một tai nạn bất ngờ.
Lý do lấy cuốn sách này ra đọc vào mùa hè trên trang báo bàn về khí hậu và đa dạng sinh học nằm ở đây. Chúng ta tính hiện tượng số ngày nắng nóng tăng lên và môi trường sống bị chia cắt là vấn đề của thời kỳ sau cách mạng công nghiệp. Nhưng thời điểm con người có được sức mạnh làm thay đổi cấu tạo của hệ sinh thái còn lùi về xa hơn nhiều. Nhiệm vụ trung hòa carbon cũng chỉ hiện rõ tầm vóc khi được đặt lên trục thời gian dài đó.
Sức mạnh của cuốn sách nằm ở độ rộng của tầm nhìn. Ngòi bút của tác giả khi xử lý hóa thạch, xương và các bằng chứng cổ sinh thái học rất vững, và bà kết nối sự lan tỏa của loài người thành một quá trình liên tục chứ không phải các sự kiện theo từng khu vực. Nếu các sách phổ thông về biến đổi khí hậu phần lớn tập trung vào 200 năm gần đây, cuốn sách này lấy đơn vị hàng vạn năm làm đơn vị cơ bản.
Cũng có những chỗ tự sự mỏng đi. Các thảo luận về nhân quả của thời tiền sử vốn có biên độ diễn giải rộng, và tự sự của cuốn sách này cũng chọn một lời giải thích có sức thuyết phục trong biên độ đó. Nếu độc giả tiếp nhận kết luận như một sự thật đã được xác định thì đức tính của cuốn sách lại giảm đi. Vì là cuốn sách bàn về quá khứ xa xưa, nếu tìm ở đó lời giải về chính sách hay kỹ thuật của hôm nay thì nắm được rất ít.
Vì vậy cuốn sách này hợp với độc giả muốn mở rộng câu hỏi hơn là độc giả đi tìm câu trả lời. Người ngày ngày nhìn vào mục tiêu giảm carbon và tỷ lệ tái chế rồi thấy tò mò những con số đó đến từ đâu, người nhìn biểu đồ trong báo cáo đa dạng sinh học rồi tự hỏi lại vì sao lại là lúc này. Là cuốn sách ra đời năm 2017 nhưng đọc bây giờ lại rõ nét hơn.
Cuốn sách này hợp với người ngày ngày nhìn vào mục tiêu giảm carbon và tỷ lệ tái chế rồi thấy tò mò những con số đó đến từ đâu. Bởi khi lần theo lai lịch tính bằng hàng vạn năm, sự thật rằng khủng hoảng hôm nay không phải một sự kiện bất ngờ hiện ra.
Lời kể rằng nơi nào loài chúng ta đi qua thì có thứ gì đó giảm đi cũng để ngỏ chỗ để đọc ngược lại. Nếu là loài có sức làm giảm đi thì sức làm tăng lên cũng nằm trong chính bàn tay ấy.
