Nhà nước ghi lại điều gì và không để lại điều gì. Cứ đến tháng tưởng niệm những người có công, người ta lại đọc tên tuổi, cấp bậc và địa danh các trận đánh. Ngoài danh sách ấy, ngày thường của những người nấu cơm, sinh con và vượt qua biên giới không được sắp xếp trong bất kỳ tài liệu nào. 『Pachinko』 (Influential, 2022) của Lee Min-jin đẩy bốn thế hệ vào chỗ trống đó.
Tiểu thuyết này là biên niên bốn đời của di cư và định cư. Tác phẩm đi theo quãng thời gian một gia đình vượt biển, đổi ngôn ngữ và lại nuôi con trong căn phòng thuê ở thành phố xa lạ. Tại Hàn Quốc, Influential đã phát hành bộ trọn hai tập vào năm 2022. Để cho thấy quá trình quyết định của một thế hệ trở thành điều kiện sống của thế hệ kế tiếp thì cần chừng ấy số trang.
Mạch của cuốn sách không nóng. Thay vì làm bùng nổ các sự kiện lớn, tác phẩm chồng lên bằng giọng trầm chuyện người ta ăn gì, bán gì và ngả lưng ở đâu. Sức nặng của chiếc vại muối kimchi, giá gạo và mùi mốc của căn phòng thuê, việc một người có hai cái tên được gọi bằng tên nào trở thành phần cơ bắp của tự sự. Những thứ vật chất như vậy đọng lại lâu hơn các tuyên ngôn lớn lao.
Lý do bàn về cuốn sách này giữa mùa hè cũng nằm ở đây. Công việc liên quan đến di sản văn hóa phần lớn lấy công trình, tài liệu và hiện vật làm đối tượng, còn lịch sử đời sống của người di cư thì không có công trình nào để lại. Căn nhà thuê đã bị phá, cửa hàng từng làm việc đã đổi ngành nghề, còn nấm mồ thì ở bên kia biển. Trong những lai lịch như thế, di sản chỉ được truyền lại dưới hình thức câu chuyện chứ không phải đồ vật.
Sự căng thẳng giữa bảo tồn và sử dụng cũng lộ ra một cách thẳng thắn trong tiểu thuyết. Phía muốn giữ tiếng nói, món ăn và lễ giỗ của quê hương ngồi đối diện trên cùng một mâm cơm với phía tin rằng phải bỏ những thứ đó mới sống sót được. Tiểu thuyết không nghiêng hẳn về phía nào. Tác phẩm lặp lại với gương mặt khác nhau qua từng thế hệ sự thật rằng việc giữ cũng có cái giá của nó và việc bỏ cũng có cái giá của nó.
Điểm mạnh thì rõ ràng. Tác phẩm không bị đè bẹp bởi đại tự sự mà vẽ lại thế kỷ 20 theo tỷ lệ của căn bếp, khu chợ và nơi làm việc. Tác phẩm trả một tập thể vốn bị xử lý bằng số liệu thống kê về lại thành những cá nhân có tên, có tính cách và có thói quen.
Cũng có chỗ mỏng. Càng chuyển sang thế hệ sau, thời lượng dành cho mỗi nhân vật càng giảm, nên nội tâm của các thế hệ sau không được lấp đầy dày dặn bằng các thế hệ trước. Đó là cái giá của bề rộng mà hình thức biên niên thế hệ phải gánh. Nếu đã mong đợi một tiểu thuyết đào đến tận cùng vực sâu của một nhân vật thì có thể thấy hụt hẫng.
Dù vậy, cuốn sách này rõ ràng cần thiết với một số độc giả nhất định. Với người thấy lai lịch của bậc trưởng bối trong nhà bị trống hẳn vài năm, người ghi chép về khu chợ cũ hay cửa hàng lâu đời của địa phương, người lâu nay chỉ đếm di sản bằng công trình. Sau khi gấp lại cả hai tập, điều muốn làm nhất là hỏi người lớn tuổi gần mình về mâm cơm. Lịch sử đời sống mà nhà nước không ghi lại phần lớn còn ở lại và thở trong những cuộc trò chuyện như vậy.
Gấp hai tập lại, thứ còn lại cuối cùng rốt cuộc là một mâm cơm. Lịch sử đời sống mà nhà nước không ghi lại còn ở lại và thở trong mùi của căn bếp và hơi ấm của căn phòng thuê, trong bốn đời của những con người có tên và có thói quen. Điều phải hỏi người lớn tuổi gần mình nằm ở đó.
