Một hạt giống cần gì để nảy mầm. Nhiệt độ, nước, ánh sáng, và sự chờ đợi. Việc nghiên cứu cây cối cũng vậy. Quan trắc một mùa thì không nói được gì, phải nối lại nhiều năm mới ra được một câu.
『Lab Girl』 (Alma, 2017) của Hope Jahren là cuốn sách ghi lại quãng thời gian chờ đợi ấy. Đây là hồi ký của một nhà khoa học nghiên cứu thực vật viết về những ngày trong phòng thí nghiệm mà bà đã đi qua. Cây, hạt và rễ là một trục, lao động phải gánh chịu để nhìn vào chúng là trục còn lại.
Điều mà độc giả mở một cuốn sách khoa học thường mong đợi là kết luận. Đã có phát hiện nào và nó đã thay đổi điều gì. Cuốn sách này cho thấy quá trình dài phía trước đó. Đó là sự lặp lại của việc sắm thiết bị, lo ngân sách, thức trắng đêm, rồi lại nhìn vào mẫu vật.
Điểm mà trang khí hậu quan tâm nằm ở đây. Những con số được lấy làm căn cứ khi nói về trung hòa carbon đều là sản phẩm của quãng thời gian như thế. Rừng giữ lại bao nhiêu carbon, cây lớn nhanh đến đâu và phản ứng thế nào với biến đổi khí hậu, những điều đó chỉ biết được khi có người ngồi bám vào đó hàng chục năm để đo và ghi. Dữ liệu không rơi xuống từ trên trời.
Vì vậy cuốn sách này nêu ra một vấn đề bất ngờ. Bản thân hiện trường nghiên cứu có bền vững không. Để tri thức xử lý khủng hoảng khí hậu tiếp tục được sản xuất thì đời sống của người tạo ra tri thức đó phải trụ được. Việc trồng cây và việc bảo vệ người nghiên cứu cây nối liền thành một.
Sức mạnh của cuốn sách nằm ở chỗ không khâu ghép gượng ép khoa học với đời sống. Những đoạn giải thích vòng đời của thực vật và những đoạn thuật lại cuộc đời của chính tác giả nối tiếp luân phiên và soi chiếu lẫn nhau. Nó khác chất với những tùy bút chỉ bày ra cảm xúc từ chất liệu thiên nhiên, và cũng khác với những cuốn nhập môn chỉ liệt kê sự thật.
Cũng có phần mỏng. Cuốn sách này không phải sách chính sách. Nếu mở ra với kỳ vọng về ngân sách carbon hay thiết kế thể chế cho tuần hoàn tài nguyên thì thu được ít. Vì là lối kể đi qua trải nghiệm cá nhân nên quỹ đạo của một người không giải thích được hoàn cảnh của mọi hiện trường nghiên cứu.
Dù vậy, điều cuốn sách để lại là một thái độ. Nó không phóng đại khủng hoảng để dọa người đọc, cũng không lấy việc đã trồng một cái cây để che đậy tất cả. Ở đó có giọng nói mà chỉ người nhìn vào lâu mới cất lên được.
Từ ghi chép trong cuốn sách này được dùng như một tên gọi khác của sự cần mẫn. Bàn tay ghi lại lá nhú ra khi nào, bước chân hằng năm quay lại trước cùng một cái cây không quy đổi được thành thành tích. Tác giả nói rằng có những thay đổi phải tích lũy như thế mới nhìn thấy được.
Trong thời đại không chịu nổi sự chờ đợi, việc đi theo vòng đời của một cái cây có ích lợi gì. Trong lúc tiếng nói về khủng hoảng ngày càng lớn, người nhìn lâu vào những thứ lớn chậm đã giữ được điều gì.
