Người trúng tuyển có thật sự trúng tuyển bằng sức của chính mình? Người trượt có thật sự trượt vì lỗi của chính mình? Mỗi lần đi qua khu đại học và bảng thông báo tuyển dụng tháng Hai, câu hỏi này lại lặp lại hằng năm. Đó là vấn đề mà cuốn 『Ảo tưởng về sự công bằng』(Wisebury, 2020) của Michael Sandel đào sâu.
Thứ Sandel nhắm tới là chủ nghĩa trọng dụng nhân tài, quan niệm cho rằng thể chế trao phần thưởng theo tài năng và nỗ lực tự nó đã là công bằng. Trọng tâm của cuốn sách đặt vào vùng tối sinh ra khi người ta tin rằng chủ nghĩa trọng dụng nhân tài đã thành công, hơn là vào sự thất bại của nó. Lập luận điềm tĩnh, kết luận gây khó chịu.
Trong xã hội trọng dụng nhân tài, người thắng xem thành tựu của mình hoàn toàn là phần của riêng mình. Thu nhập của cha mẹ, vùng đất nơi sinh ra, người thầy tình cờ gặp được, quãng thời gian cơ thể không đau ốm. Những điều kiện ấy đã can dự vào kết quả đến mức nào thì không được ghi lại trên bảng điểm.
Vì thế người thắng trở nên kiêu ngạo, còn người thua tự trách chính mình. Cùng với khoảng cách thu nhập, Sandel đào sâu quá trình cảm giác tủi nhục dồn lại nơi người thua.
Đoạn này đọc lên đặc biệt đau đối với độc giả Hàn Quốc. Trước lằn ranh chia tách xét tuyển sớm(수시) và xét tuyển thường kỳ(정시), tuyển dụng công khai định kỳ và tuyển dụng thường xuyên, lao động chính thức và lao động phi chính thức, chúng ta luôn đòi hỏi 'cách tuyển chọn công bằng hơn'. Việc mài giũa quy trình tuyển chọn cho tinh vi là cần thiết, nhưng chỉ bằng đó thì không trả lời được vì sao cuộc sống của người bị đẩy ra khỏi cuộc tuyển chọn lại phải xấu đi đến mức ấy.
Khi bàn về lao động, cuốn sách mở rộng ra nhất. Khi bằng cấp và chứng chỉ trở thành thước đo định giá con người, lao động của những người làm việc bên ngoài thước đo đó bị đối xử thấp kém. Chúng ta cũng đã đi qua trải nghiệm công việc chăm sóc, vận tải, vệ sinh, hiện trường sản xuất được gọi là thiết yếu nhưng lại không nhận được sự đãi ngộ tương xứng về tiền lương và sự tôn trọng. Xã hội phân bổ phẩm giá của công việc như thế nào, đó là điều dẫn dắt nửa sau cuốn sách.
Cuốn sách mạnh ở phần chẩn đoán và mỏng đi ở phần kê đơn. Sách không đi xa tới chỗ thiết kế chế độ ra sao, lo nguồn tài chính thế nào và vượt qua những phản kháng nào. Bối cảnh của các lập luận cũng vậy, nếu đem áp thẳng vào chế độ thi cử hay tập quán tuyển dụng của Hàn Quốc thì sẽ có những chỗ lệch. Phải đọc kèm những cuốn sách xử lý bất bình đẳng bằng thống kê và thiết kế chính sách thì mới giữ được cân bằng.
Dù vậy, lý do cần đến cuốn sách này là rõ ràng. Khi nhiều thảo luận về bất bình đẳng tập trung vào độ lớn của phân phối, Sandel đặt vấn đề với thứ ngôn ngữ đánh giá xã hội vận hành trước cả sự phân phối. Sách khiến ta nhìn lại xem chúng ta đang gọi những cuộc đời không thành công bằng lời lẽ nào, trước khi xét ai có tư cách thành công.
Các thảo luận phê phán chủ nghĩa trọng dụng nhân tài phần lớn dừng lại ở chỗ xét xem cơ hội đã mở ra đồng đều đến đâu. Sandel cho rằng dù cơ hội có đồng đều hoàn hảo thì chính thứ ngôn ngữ phân chia người thắng và người thua cũng làm cộng đồng rạn nứt. Phương án cải thiện để cuộc cạnh tranh công bằng hơn và công việc hoài nghi thói quen quy đổi kết quả cạnh tranh thành giá trị của con người là hai việc khác nhau. Cuốn sách đã chọn vế sau, và lựa chọn đó là điểm tách khỏi những thảo luận bàn về đề tài tương tự.
