Trên màn ảnh là một khu vườn. Người phụ nữ trồng hoa, lũ trẻ chơi dưới nước. Nhưng tai lại nghe thấy thứ khác. Tiếng súng, tiếng la hét, tiếng tàu hỏa, tiếng máy đốt cháy thứ gì đó vang lên không dứt.
「Vùng Quan Tâm」 (The Zone of Interest) là phim chính kịch lịch sử ra mắt năm 2023. Jonathan Glazer viết kịch bản và đạo diễn, xuất phát từ tiểu thuyết cùng tên của Martin Amis. Phim theo chân những ngày Rudolf Höss, chỉ huy trại Auschwitz năm 1943, sống trong ngôi nhà bên cạnh trại cùng vợ Hedwig và năm người con. Phim nhận Giải thưởng lớn của Ban giám khảo tại Liên hoan phim Cannes lần thứ 76 và giải Phim quốc tế tại lễ trao giải Oscar lần thứ 96.
Bộ phim không đưa cuộc tàn sát lên màn ảnh. Phim chỉ cho thấy những gì diễn ra ở bên này bức tường. Höss bơi lội và câu cá với các con, Hedwig chăm sóc khu vườn và khoe với mẹ cơ ngơi mình gây dựng được. Đồ dùng của những người bị giết được đưa vào ngôi nhà này, và những tù nhân không phải người Do Thái làm việc nhà.
Glazer từng nói ông không muốn khắc họa kẻ thủ ác như một cái ác mang tính huyền thoại, và thay cho nhân vật trong tiểu thuyết, ông đã tìm hiểu gia đình Höss ngoài đời thực để đưa lên màn ảnh. Phim được quay vào giữa năm 2021 tại khu vực Auschwitz. Lựa chọn chuyển bối cảnh về đúng địa điểm thật cho thấy rõ thái độ của bộ phim.
Có lý do để xem lại bộ phim này vào Tháng Tưởng niệm những người có công. Höss phê duyệt thiết kế lò thiêu mới, và nhắc nhở cấp dưới rằng họ đã bẻ hoa tử đinh hương bừa bãi làm tổn thương cây. Về sau, ông nhận trách nhiệm chiến dịch vận chuyển 700.000 người Do Thái Hungary dưới tên mình. Với ông, tất cả những việc đó là công việc, là thăng chức, là điều kiện để sống lại cùng gia đình.
Công việc có thể đưa con người đi xa đến đâu. Câu hỏi này không bị nhốt lại ở thế kỷ trước. Bộ phim liên tục hỏi lại rằng bàn tay xử lý phần việc của mình một cách mẫn cán trở thành một phần của kết quả nào, và giữa đó có bao nhiêu bức tường đang đứng.
Cốt lõi của cách dàn dựng là âm thanh. Máy quay đặt ở khoảng cách xa như quan sát trong và ngoài ngôi nhà, không đào sâu vào nét mặt nhân vật. Thay vào đó, âm thanh đẩy thế giới ngoài khung hình vào không ngơi nghỉ. Khán giả biết được thứ mình không nhìn thấy, và nhận ra chính mình đang nhìn khu vườn dù đã biết.
Việc xây dựng nhân vật cũng theo nguyên tắc đó. Hedwig thuyết phục chồng vì muốn ở lại nhà, và yêu cầu ấy được chấp nhận. Cuộc thương lượng diễn ra bằng giọng điệu có thể bắt gặp ở bất cứ gia đình nào. Việc điều hành cuộc tàn sát được tiến hành bằng ngôn ngữ đời sống là thành tựu lạnh gáy nhất của bộ phim.
Khán giả gần như không có lối nào để bám vào bằng cảm xúc. Những cảnh cô bé người Ba Lan lén giấu thức ăn vào ban đêm là chỗ duy nhất tỏa ra nhiệt độ khác. Kết quả của việc đẩy sự tiết chế đến tận cùng là phải chịu đựng trạng thái quan sát lạnh lùng suốt gần hai tiếng. Cách làm này sẽ không phù hợp với tất cả mọi người.
Với cái giá của việc chặn lối đi của cảm xúc, bộ phim đẩy khán giả ra xa rất lâu. Trong lúc chịu đựng gần hai tiếng quan sát, không có chỗ nào cho tâm trí bám vào, và sẽ có người thấy khó chịu với sự lạnh nhạt ấy cho đến cuối. Những khung hình lặp đi lặp lại khu vườn và bức tường có lúc gần với sự nhàm chán.
Thứ còn lại sau cùng là âm thanh. Những gì tràn vào từ ngoài khung hình còn vướng lại bên tai cả sau khi rời rạp, khiến ta nhớ lại một ngày vẫn tiếp diễn như không có chuyện gì ở bên này bức tường.
