380.000 người. Đó là số lao động trẻ làm việc trong ngành thông tin truyền thông và dịch vụ chuyên môn, khoa học, kỹ thuật. So với một năm trước, con số này giảm 81.000 người, tương đương 17,6%. Đây là mức giảm ghi nhận ở hai ngành vốn được chỉ ra là chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất từ AI.
Cùng thời điểm, Elon Musk, Tổng giám đốc điều hành Tesla, nói về một bức tranh lớn hơn nhiều. Trong cuộc phỏng vấn với tờ The Economist của Anh, ông dự báo khoảng 5 năm nữa AI có thể thông minh hơn cả trí tuệ của toàn nhân loại cộng lại. Nếu loại trừ chính việc sống như một con người, sẽ gần như không còn lĩnh vực nào AI thua kém con người, đó là cách ông diễn đạt.
Ông cũng đặt cùng mốc thời gian cho lĩnh vực lao động chân tay. Đó là dự báo trong vòng 5 năm, robot hình người - robot mô phỏng hình dạng con người và sử dụng tay chân - sẽ được triển khai ít nhất 100 triệu, nhiều thì lên tới 1 tỷ chiếc.
Lời tiên đoán và thống kê đến trong cùng một tuần, nhưng nhắm vào những thời điểm khác nhau.
Theo báo cáo "Phân tích tác động kinh tế vĩ mô của AI" do Viện Phát triển Hàn Quốc (KDI) công bố, sau 10 năm, số nhân lực thuộc diện bị thay thế bởi tự động hóa AI ước tính khoảng 637.600 người mỗi năm. Nếu từ đó chỉ chọn ra những trường hợp thực sự có lợi khi so sánh chi phí đưa AI vào với chi phí nhân công tiết kiệm được, con số giảm xuống còn khoảng 255.700 người. Đây là quy mô tương đương 2,1% tổng số lao động tính theo năm 2024. Nghĩa là khoảng cách giữa cái khả thi về mặt kỹ thuật và cái sinh lợi rộng đến vậy.
Điều đáng chú ý hơn là áp lực thay thế dồn về đâu. Nhóm chuyên gia và lao động liên quan nhiều nhất với 106.653 người, kế đến là nhóm nhân viên văn phòng với 56.398 người. Cộng thêm nhóm lao động bán hàng 41.087 người và nhóm vận hành, lắp ráp thiết bị, máy móc 39.202 người thì được 243.340 người, vượt quá 95% tổng số.
Nhóm lao động lành nghề nông, lâm, ngư nghiệp là 0 người, nhóm lao động giản đơn là 2.135 người, nhóm lao động dịch vụ dừng ở 3.736 người. Đó là sự phân bố cho thấy những công việc ngồi bàn giấy lung lay trước.
"Báo cáo tác động tới thị trường lao động" mà Anthropic công bố hồi tháng 3 cũng chỉ ra chỗ tương tự. 75% công việc của lập trình viên máy tính và 67% công việc nhập liệu điện toán nằm trong vùng ảnh hưởng của AI. Mức lương bình quân của các nhóm nghề có độ phơi nhiễm AI cao cao hơn 47% so với các nhóm nghề không như vậy. Đây là kết quả trái với giả định lâu nay rằng tự động hóa quét từ tầng lương thấp đi lên.
Ý kiến phản bác cũng xuất hiện trong cùng tuần. Ngày 23 tháng 7, Google công bố báo cáo phân tích hàng triệu bản ghi sử dụng AI ẩn danh thu thập trên toàn thế giới, cho biết AI hiện nay được dùng như một công cụ hỗ trợ bên cạnh con người hơn là đẩy con người ra. Căn cứ mà họ đưa ra là tính chất của các cuộc hội thoại.
Trong số các cuộc hội thoại xử lý công việc nhận thức không có quy trình định sẵn, tỷ trọng nhắm tới tự động hóa hoàn toàn chưa tới 10%. Loại công việc phân tích nhận thức phi định hình này chiếm 35% tổng số nhiệm vụ theo cơ sở dữ liệu nghề nghiệp O*NET, nhưng chiếm 65% trong lượng sử dụng Gemini. Lĩnh vực mà người ta gọi AI nhiều nhất và lĩnh vực mà người ta giao trọn cho AI là khác nhau.
Nhóm nghiên cứu của Google cũng không nói rằng hãy yên tâm. Họ nói thêm rằng khi hiệu năng mô hình tăng lên, những công việc mang tính cộng tác hiện nay có thể dần được tự động hóa, và nếu năng suất của người có tay nghề tăng vọt thì tác động tới thị trường lao động có thể xuất hiện theo kiểu cắt giảm tuyển dụng người mới trước. Cũng cần đọc kèm chi tiết rằng nghiên cứu này do chính một công ty bán AI thực hiện.
Bản thân độ lớn của các con số cũng mỗi nguồn một khác. Ước tính của Quỹ Tiền tệ Quốc tế rằng sáu trong mười lao động ở các nước phát triển nằm trong phạm vi ảnh hưởng của AI, phân tích của Goldman Sachs rằng 300 triệu việc làm chính thức đứng trước nguy cơ tự động hóa, dự báo của Diễn đàn Kinh tế Thế giới rằng đến năm 2030 sẽ có 170 triệu việc làm sinh ra và 92 triệu việc làm mất đi, còn lại 78 triệu, tất cả đều đã được đưa ra. Đây là những giá trị không thể đặt lên cùng một thang đo vì phạm vi đối tượng và định nghĩa khác nhau.
Mốc thời gian của những người đưa ra dự báo cũng cách xa nhau. Mustafa Suleyman, Tổng giám đốc điều hành Microsoft AI, hồi tháng 5 nói rằng phần lớn công việc xử lý bằng máy tính sẽ được tự động hóa trong khoảng 12 đến 18 tháng, còn giáo sư Geoffrey Hinton năm ngoái trên podcast "The Diary of a CEO" nói rằng AI sẽ lấy hết lao động trí óc thông thường. Musk còn nói rằng việc dành dụm quỹ hưu trí nhắm tới 10-20 năm sau có thể trở nên vô nghĩa.
Thái độ của ông là vừa thừa nhận khả năng thảm họa không phải bằng 0, vừa cho rằng không có cách nào dừng việc phát triển. Ông nói thêm rằng dù có nút dừng thì cũng không nên bấm.
Trong lúc đó, các nhà kinh tế học viết một văn bản khác. "Tuyên bố về chuyển đổi kinh tế của AI" do Phòng thí nghiệm Kinh tế Số Đại học Stanford công bố ngày 13 tháng 7 có hơn 200 chữ ký, trong đó có 16 người từng đoạt giải Nobel Kinh tế. Những cái tên thường không đứng cùng phía như Paul Krugman, Niall Ferguson và Tyler Cowen cùng ký tên. Trong đó có cả những nhân vật trong ngành như Reid Hoffman và Eric Schmidt, lẫn những người có kinh nghiệm hoạch định chính sách như Jason Furman và Gita Gopinath.
Ramp, công ty xử lý dữ liệu chi tiêu của doanh nghiệp Mỹ, cho biết doanh nghiệp chi càng nhiều tiền cho AI thì tổng số việc làm và tuyển dụng nhân sự mới vào nghề càng tăng nhanh hơn. Trong tài liệu mà nền tảng tuyển dụng, tìm việc Workspehre đưa ra tại tọa đàm ở Quốc hội, bản thân số tin tuyển dụng cũng không giảm, và từ "AI" xuất hiện trong tin tuyển dụng thường xuyên hơn. Điều này đọc ra hoàn toàn trái ngược với thống kê lao động trẻ trong nước, nhưng đối tượng mà hai tài liệu đo lường vốn dĩ đã khác nhau. Một bên là số lao động ở những ngành cụ thể của Hàn Quốc, bên kia là chi tiêu và tin tuyển dụng của doanh nghiệp Mỹ.
Việc tổng trí tuệ có bị đảo ngược sau 5 năm hay không là chuyện đến lúc đó mới biết. Cái có thể xác nhận lúc này là việc 81.000 chỗ làm của thanh niên trong ngành IT và dịch vụ chuyên môn, khoa học, kỹ thuật đã biến mất trong một năm, và việc chưa có chỉ số đối chứng nào được đưa ra kèm theo để phân định mức giảm ấy là do AI hay do xu hướng kinh tế. Cái mà người đang chuẩn bị xin việc có thể xác nhận lúc này là nhóm nghề của mình có nằm trong 4 nhóm nghề hàng đầu mà KDI nêu ra hay không, và nếu có thì trong đó nhiệm vụ nào khó giao trọn cho AI.
