Có những ngày ngồi suốt một giờ mà kết quả còn lại chỉ vài dòng. Phần lớn người ta tự trách mình rồi cho qua ngày hôm đó. 『Sự tập trung bị đánh cắp』 của Johann Hari (Across, 2023) xoay chuyển hướng của lời tự trách ấy. Đây là cuốn sách tách nguyên nhân sụp đổ của sự tập trung khỏi ý chí cá nhân và đưa nó sang phía môi trường mà chúng ta ở lại suốt cả ngày.
Tác giả là nhà báo. Ông dẫn dắt lập luận theo cách lấy việc thu thập tư liệu làm trục, lần theo bối cảnh của sự chú ý đã tản mát. Sách mang dáng dấp một bản tường trình được đúc kết qua những chuyến đi hiện trường hơn là chất của một cuốn sách học thuật. Vì vậy không có kiến thức chuyên môn vẫn đọc được, và trong lúc đọc người ta liên tục đối chiếu với ngày thường của mình.
Lý do cuốn sách này được bàn tới trên trang công nghệ là rõ ràng. Phần lớn các dịch vụ chúng ta đang dùng hiện nay đứng trên nguyên lý của "nền kinh tế chú ý". Đó là từ chỉ cấu trúc trong đó thời gian người dùng ở lại màn hình được quy đổi thành doanh thu. Trong hệ thống này, thuật toán được thiết kế để tối ưu hóa thời gian lưu lại, gạt sang một bên chuyện nó hữu ích đến đâu với người dùng.
Hệ thống gợi ý càng tinh vi thì khoảng trống để người dùng tự chọn hành động tiếp theo càng thu hẹp. Dòng chảy trợ lý AI và các công cụ tạo sinh đi vào công việc thường ngày cũng đang đứng trước cùng một ngã rẽ. Làm tốt thì chúng dọn đi việc vặt và trả lại cho con người thời gian suy nghĩ sâu, làm sai thì chúng chia nhỏ ngày sống thêm nữa bằng thông báo và gợi ý. Cuốn sách nhiều lần cho thấy ngã rẽ đó không phân nhánh ở thói quen cá nhân mà phân nhánh ở giai đoạn thiết kế sản phẩm.
Từ đây chủ đề tính công cộng của môi trường số đi theo. Cũng như an toàn đường bộ hay chất lượng không khí không được phó mặc cho sự cẩn trọng của cá nhân, chuẩn mực thiết kế của không gian trực tuyến khó có thể chỉ nằm lại trong phạm vi lựa chọn riêng tư. Lý do khuyên đọc cuốn sách này vào thời điểm khép lại một năm nằm ở đó. Trước khi ghi "bớt nhìn điện thoại" vào kế hoạch năm mới, cần nhìn trước xem màn hình ấy được làm ra với mục đích gì.
Sức mạnh của cuốn sách nằm ở chỗ nâng vấn đề từ đạo đức cá nhân lên thành việc công. Điểm nó tách khỏi những cuốn sách tự lực khuyên cai nghiện kỹ thuật số cũng ở đó. Có điều bề rộng của chẩn đoán lớn bao nhiêu thì đơn thuốc lại tương đối mỏng bấy nhiêu. Phải thay đổi cái gì thì được vẽ ra rõ nét, nhưng tạo ra thay đổi ấy bằng quy tắc nào và bằng giải pháp kỹ thuật nào thì người đọc phải tự lấp vào.
Với người làm sản phẩm bên trong doanh nghiệp, đây là cuốn sách đọc lên đặc biệt khó chịu. Bởi thiết kế nhằm đẩy chỉ số lên và thiết kế nhằm giữ gìn thời gian của người dùng thường xuyên xung đột. Phía xử lý chính sách và quy định thì có thể tìm được điểm khởi đầu cho thảo luận. Còn người đọc cá nhân thì nên tạm đặt xuống thói quen tự trách mình rồi hãy mở sách.
Sự tập trung không thu hẹp thành vấn đề tính cách hay nghị lực. Đó là điều kiện thay đổi tùy theo việc đặt ngày sống của mình vào môi trường nào. Gấp cuốn sách này lại rồi thì ý nghĩa của hành động chỉnh một thiết lập thông báo, xóa một ứng dụng sẽ khác đi. Cuốn sách cho biết vì sao việc giành lại sự chú ý đã tản mát không thể là cuộc chiến của riêng một người
