Paris năm 1876, một phụ nữ ba mươi ba tuổi bước vào thư phòng của một tòa dinh thự với tư cách thư ký. Đó là công việc bà có được sau khi xem quảng cáo trên báo và nộp đơn, và người thuê bà là Alfred Nobel. Công việc ấy kết thúc chỉ sau một tuần. Bà trở về Vienna và làm lễ cưới bí mật với Arthur von Suttner.
Bertha von Suttner sinh năm 1843 tại cung điện Kinsky ở Praha. Cha bà là một tướng lĩnh lục quân Áo nhưng đã qua đời trước khi bà ra đời, còn mẹ bà xuất thân từ một gia đình có tước vị thấp. Lớn lên mà không có tư cách ra vào triều đình cũng không có điền trang để thừa kế, bà học tiếng Pháp, tiếng Ý và tiếng Anh, học dương cầm và thanh nhạc.
Cuộc đời bà rẽ hướng khi bà trở thành gia sư của nhà nam tước Suttner vào năm 1873. Năm 1889 bà cho ra mắt tiểu thuyết "Hãy hạ vũ khí xuống! (Die Waffen nieder!)", và năm 1905 bà là người phụ nữ đầu tiên nhận giải Nobel Hòa bình.
Q1. Thời gian bà làm thư ký cho Nobel ở Paris năm 1876 chỉ dừng lại ở một tuần. Bà có biết quãng thời gian ngắn ngủi đó sẽ kéo dài đến vậy trong cuộc đời về sau không?
Tôi không biết. Tôi trả lời mẩu quảng cáo ấy vì sinh kế. Với đồng lương gia sư thì không thể lấy chồng, và việc đi Paris gần như là một cuộc chạy trốn.
Trong quãng thời gian ngắn ấy chúng tôi đã trò chuyện. Người chế tạo thuốc nổ và người sau này căm ghét chiến tranh ngồi đối diện nhau, trao đổi với nhau về việc con người có thể đi xa đến đâu. Tôi trở về Vienna và kết hôn với Arthur, còn với Nobel thì tôi trao đổi thư từ cho đến năm 1896, năm ông qua đời. Một công việc kéo dài một tuần đã thành hai mươi năm thư từ.
Q2. Năm 1889, "Hãy hạ vũ khí xuống!" đã chọn hình thức tiểu thuyết thay cho một bài luận. Vì sao bà chọn câu chuyện?
Bài luận thì chỉ những người đã đồng ý mới đọc. Tôi mong những quý bà trong phòng khách chưa từng trải qua chiến tranh sẽ đọc nó. Vì vậy tôi viết sao cho người đọc theo dõi từ đầu đến cuối quá trình một người phụ nữ mất dần từng thứ một vì chiến tranh.
Cùng năm đó tôi cũng cho ra mắt "Thời đại máy móc đang đến (Das Maschinenalter entsteht)". Tôi đọc Buckle, Spencer và Darwin, qua đó học được nhân loại đã cởi bỏ những thói quen nào để đi đến đây. Tôi xem chiến tranh cũng là một trong những thói quen ấy. Tiểu thuyết là việc chuyển suy nghĩ đó sang khuôn mặt con người.
Khi sách bán được thì cần đến tổ chức. Năm 1891 tôi lập một tổ chức hòa bình ở Áo, và từ năm 1892 đến năm 1899 tôi ra một tạp chí lấy nguyên tên cuốn sách của mình. Chỉ với một cuốn tiểu thuyết thì không có gì kết thúc cả.
Q3. Cách gọi người theo chủ nghĩa hòa bình cấp tiến không chỉ được dùng như một lời khen. Bà đã nghe những lời chê trách nào?
Tôi nghe nhiều nhất là lời nói tôi ủy mị. Cũng có lời chế giễu rằng một phụ nữ viết tiểu thuyết rồi bàn chuyện quốc phòng. Tôi còn bị trách rằng con gái của một tướng lĩnh lục quân lại chửi quân đội.
Tôi cũng biết giới hạn của mình. Năm 1900 tôi ra cuốn sách viết về hội nghị The Hague, năm 1909 ra "Vũ trang và vũ trang quá mức (Rüstung und Überrüstung)", nhưng quân bị của châu Âu không giảm đi. Năm 1912 tôi viết bài lo lắng về những gì sẽ xảy ra trên bầu trời. Tôi sẽ không phủ nhận sự thật rằng những gì tôi viết đã không làm chậm được tình thế.
Q4. Những năm đầu sau khi kết hôn, cuộc sống của bà không dư dả. Bà đã chịu đựng quãng thời gian ấy thế nào?
Chúng tôi không có tiền. Mẹ tôi và dì tôi đã thua bạc mất một khoản lớn ở Wiesbaden năm 1856, và tôi lớn lên trong dư chấn đó. Sau khi kết hôn, chúng tôi phải tự sức mình kiếm sống.
Lý do sự túng thiếu không làm tôi gục ngã là vì chính trong quãng thời gian ấy tôi bắt đầu viết dưới tên mình lần đầu tiên. Chồng tôi cũng viết tiểu thuyết, và chúng tôi lo liệu cuộc sống bằng những bản thảo. Trong lúc những gì mình có ít dần đi, tôi dần trở thành người viết.
Người dạy tôi thuở nhỏ là chị họ Elvira. Chị đã trao vào tay tôi văn chương và triết học, và tôi lấy việc đọc ấy làm vốn liếng để trưởng thành. Trong một gia đình sụp đổ vì cờ bạc, tài sản còn lại là những cuốn sách đó.
Q5. Giải Nobel Hòa bình năm 1905 là giải hòa bình lần đầu tiên thuộc về một phụ nữ. Giải thưởng đã đem thêm điều gì cho phong trào?
Cánh cửa đã mở ra. Trước đó lời tôi nói là ý kiến của một nhà tiểu thuyết, sau đó nó thành lời của một người được mời tới hội trường. Cùng một câu nói nhưng số tai nghe đã khác đi.
Đổi lại, giải thưởng biến một người thành đại diện. Người trở thành đại diện sẽ thành khuôn mặt của phong trào, và khi khuôn mặt ngã xuống thì phong trào lung lay. Năm 1907 tôi cho ra cuốn sách tổng kết phong trào hòa bình đã lớn lên như thế nào. Tôi muốn ghi lại rằng phong trào ấy là việc nhiều người cùng làm với nhau.
Q6. Đến năm 2026 chiến tranh vẫn tiếp diễn, và ngành công nghiệp vũ khí được gọi là ngành tăng trưởng. Những gì bà nhìn thấy ở châu Âu một trăm năm trước có giống với bây giờ không?
Điều tôi trải qua là một xã hội tin rằng quân bị càng tăng thì càng an toàn. Láng giềng tăng nên chúng tôi cũng tăng, chúng tôi tăng nên láng giềng lại tăng tiếp. Cái lô-gích ấy không bao giờ tự dừng lại.
Năm 1912 tôi viết về những gì sẽ xảy ra khi hàng không được dùng vào chiến tranh. Người thời đó chỉ xem bầu trời như sân khấu của tiến bộ. Muốn công nghệ mới không bị dùng để giết người thì phải đặt ra quy tắc trước khi công nghệ đó hoàn thiện.
Những người bình thường được dạy rằng chiến tranh là vinh dự chính là những người chống đỡ chiến tranh. Việc thay đổi nền giáo dục ấy là công việc cả đời tôi.
Q7. Trên đồng 2 euro của Áo có khuôn mặt bà. Bà muốn gửi gì đến những người sẽ nhìn thấy khuôn mặt đó?
Đồng xu đi từ tay này sang tay khác. Tôi thích điểm đó. Đã có thời khuôn mặt tôi cũng nằm trên tờ 1.000 schilling, nhưng tờ tiền thì gấp lại nằm trong ví, còn đồng xu thì lăn đi khắp nơi.
Khi giao bản thảo năm 1889 tôi không biết cuốn sách ấy có bán được hay không. Dù không bán được tôi vẫn định viết. Nếu có ai đó lấy đồng xu từ trong túi ra, nhìn khuôn mặt ấy một thoáng, và câu nói hãy hạ vũ khí xuống hiện lên trong đầu dù chỉ một lần, thì như thế là đủ.
Bài viết này không phải một cuộc đối thoại có thật. Đây là cuộc phỏng vấn giả tưởng do Breath Journal dựng lại dựa trên cuộc đời, các tác phẩm và những ghi chép còn lại của Bertha von Suttner. Câu hỏi do phóng viên soạn và câu trả lời được rút ra từ những gì bà đã viết và những việc bà đã làm.
