Tại một nhà trọ ở London, cô gái mười sáu tuổi nhìn qua vai bà chủ nhà đang vẽ bản vẽ. Mùa xuân năm 1920, cô vừa theo cha là Lin Changmin sang châu Âu. Cảnh những bức tường và mái nhà được dựng lên bằng các đường nét trên giấy đang nắm giữ thế giới theo một cách khác với tập thơ cô vẫn đọc. Chính cô cũng không biết rằng căn phòng ấy về sau sẽ dẫn tới những con đường đất và những ngôi chùa cũ ở Sơn Tây.
Lin Huiyin (林徽因, 1904-1955) sinh ở Hàng Châu, lớn lên là con gái của một gia đình ở Mân Hầu, Phúc Kiến. Năm 1924 bà vào Đại học Pennsylvania, ghi danh ở khoa Mỹ thuật và học các môn kiến trúc, rồi học mỹ thuật sân khấu tại Đại học Yale. Cùng Liang Sicheng, bà đứng lớp ở khoa Kiến trúc Đại học Đông Bắc năm 1928, và viết thơ cùng tản văn giữa Tân Nguyệt xã và các văn nhân phái Kinh.
Trong lúc cùng Liang Sicheng đọc kho tư liệu của Hội Kiến trúc Trung Quốc, bà đã tìm ra chùa Phật Quang trên núi Ngũ Đài. Sau năm 1949, bà làm giáo sư Đại học Thanh Hoa, tham gia thiết kế quốc huy và Bia kỷ niệm Anh hùng Nhân dân, rồi qua đời vì bệnh ở tuổi năm mươi mốt.
Q1. Năm 1920 tại London, bà được bà chủ nhà trọ khuyên nên học kiến trúc. Vì sao một cô gái đang làm thơ lại quay sang kiến trúc?
Thơ là thứ đi ra từ bên trong tôi, còn kiến trúc là thứ đứng ở bên ngoài tôi. Hồi học ở trường nữ sinh St. Mary's tại London, tôi đọc rất nhiều văn học phương Tây, càng đọc tôi càng tò mò về một căn phòng nơi con người thật sự ngả lưng. Bà chủ nhà trọ không khoe khoang công việc của mình. Bà chỉ dựng lên rồi xóa đi những bức tường trên giấy.
Tôi bị cuốn hút bởi những động tác tay ấy. Câu văn viết hỏng thì sửa lại là xong, nhưng cây cột dựng sai sẽ làm người ta bị thương. Việc trách nhiệm nặng nề lại khiến tôi thấy thích. Năm 1921 tôi về Bắc Kinh, trở lại học ở trường nữ sinh Bồi Hoa, và ý nghĩ đó vẫn không mờ đi.
Q2. Năm 1928 tại Đại học Đông Bắc, bà cùng Liang Sicheng lục tìm thư tịch cũ để truy theo kiến trúc đời Đường, và đã đến được chùa Phật Quang trên núi Ngũ Đài. Trên thực tế, khảo sát là công việc như thế nào?
Bắt đầu bằng mùi bụi. Bước vào bên trong một công trình gỗ lâu năm, mùi gỗ khô, mùi hương và mùi phân dơi trộn lẫn xộc vào mũi. Ngước nhìn đấu củng mà đếm bằng mắt, bắc thang trèo lên sờ bằng tay, đo bằng thước rồi ghi lại. Gỗ chạm vào lòng bàn tay thấy mát lạnh, thớ gỗ nổi lên thô.
Chỉ với những cái tên ghi trong thư tịch thì không thể biết công trình còn lại ở đâu. Tôi chia với Liang Sicheng để đọc hàng trăm công trình và địa danh đời Đường, phỏng đoán xem chỗ nào có thể còn lại cái gì, rồi mang phỏng đoán ấy đi trên những con đường đất. Phần lớn là đi không.
Ở chùa Phật Quang, tôi đã xác nhận được dấu vết cũ trong bóng tối dưới rui mái. Đến giờ tôi vẫn thấy lạ vì đã không viết thành thơ tâm trạng của khoảnh khắc đó. Chắc là do tay bận vẽ bản vẽ.
Q3. Ở Đại học Pennsylvania, bà học kiến trúc nhưng học tịch lại đặt ở khoa Mỹ thuật. Bà đã chịu đựng chuyện đó thế nào?
Tôi đã nổi giận. Nổi giận rất lâu. Việc nội dung mình học và cái tên ghi trên giấy tờ lệch nhau, rốt cuộc tôi không thể chấp nhận được.
Tôi cũng có giới hạn của mình. Sinh ra trong một gia đình khá giả, được theo cha đi khắp châu Âu nên tôi mới học được. Cùng thời ấy, phần đông phụ nữ không có con đường như vậy. Mỗi lần nói về sự bất công mình phải chịu, tôi phải nói cả phần mình được hưởng thì mới công bằng.
Q4. Bà nói cái tên ghi trên giấy tờ đã lệch đi. Sau đó, cách bà lưu lại công việc của mình có khác đi không?
Tôi chỉ còn cách lưu lại bằng bản vẽ và ghi chép khảo sát. Vì vậy tôi đo nhiều hơn và vẽ nhiều hơn. Tôi cũng tiếp tục viết thơ và tản văn. Với tôi, kiến trúc và văn chương là cùng một thái độ.
Từ khi thân thể suy sụp, tôi phải giao việc đo đạc cho người khác. Sau năm 1949, ở Đại học Thanh Hoa tôi cùng Liang Sicheng bám lấy việc tu sửa các công trình cũ, nhưng tôi thường nằm bệnh. Khi ấy tôi học được cách lấy lời nói lấp vào những chỗ tay mình không với tới.
Q5. Bà tham gia thiết kế quốc huy và Bia kỷ niệm Anh hùng Nhân dân, đồng thời làm công việc giữ gìn các công trình cũ. Việc dựng mới và việc lưu giữ có va nhau không?
Có va nhau. Thành phố là của người đang sống, và người đang sống thì muốn cái mới. Bức tường cũ và ngôi chùa cũ chắn đường và ngốn tiền. Nói chuyện bảo tồn mà không biết hoàn cảnh đó thì chẳng ai nghe.
Vì vậy tôi đã cố kéo các kỹ thuật xưa vào trong những công việc mới. Nghề tráng men cloisonné là một trường hợp như vậy. Kỹ thuật lâu đời đặt nằm trong bảo tàng thì chết, bàn tay hôm nay nắm lấy thì sống. Tôi cũng biết rằng trong quá trình đó, cái vốn có sẽ mòn đi từng chút.
Chấp nhận mòn đi để dùng, hay để nguyên vẹn rồi bị quên lãng. Tôi sẽ không nói bên nào là câu trả lời sạch sẽ. Vừa tranh cãi vừa đi thì thành thật hơn.
Q6. Hôm nay, năm 2026, các thành phố bị phá dỡ nhanh hơn nhiều và di sản đã trở thành hàng hóa du lịch. Là người khảo sát từng đo bằng tay, bà nhìn việc bảo tồn hiện nay thế nào?
Máy móc hẳn sẽ đo chính xác hơn nhiều. Tôi thấy ganh tị. Nhưng đo và biết là hai chuyện khác nhau.
Có những điều chỉ người từng trèo thang, ghé mũi vào bóng tối dưới mái hiên mới biết. Công trình đó thoát nước mưa ra sao và bắt đầu mục từ đâu thì thân thể biết.
Tôi sẽ không nói việc di sản sinh ra tiền là xấu. Không sinh ra tiền thì người đòi giữ gìn cũng biến mất. Điều then chốt là số tiền kiếm được có quay trở lại thành cây cột của chính công trình đó hay không. Chuyện bán vé để mở rộng quảng trường mà lại để rui mái mục đi hẳn là chuyện thường thấy.
Phục dựng một tòa nhà thì phải gỡ ra những cấu kiện hư hỏng. Thời gian mà cấu kiện đó chứa đựng cũng ra đi theo. Trước khi thay vào bằng gỗ mới, tôi mong ở công trường ấy có người ngắm nhìn dăm ngày thanh gỗ cũ vừa rút ra.
Q7. Năm 2024, trường đại học ấy đã trao cho bà bằng cử nhân kiến trúc. Bà muốn để lại gì cho những người đến sau?
Rằng có những việc mất đến trăm năm. Trong khoảng đó tôi đã chết, vậy mà tờ giấy vẫn đến. Như bức tường đen mà cháu gái tôi là Maya Lin dựng ở Washington, có những thứ đến muộn.
Chỉ cần một chiếc thang. Hãy bắc nó dưới một mái nhà cũ, trèo lên và đặt tay lên thớ gỗ mát lạnh.
Chùa Phật Quang vẫn đứng trên núi Ngũ Đài, tỉnh Sơn Tây. Đấu củng vẫn tối, và mùi gỗ của buổi chiều mùa hè hẳn không khác mấy so với thời bà bắc thang lên. Bản vẽ thì do người vẽ, nhưng gỗ không chờ người. Người ngước nhìn chiếc thang thì lúc nào cũng thiếu.
Bài viết này không phải một cuộc đối thoại có thật. Đây là bài phỏng vấn giả tưởng do Breath Journal tái dựng dựa trên cuộc đời, trước tác và những ghi chép còn lại của Lin Huiyin. Câu hỏi do phóng viên đặt ra, câu trả lời được rút ra từ những bài viết và hành trạng bà để lại.
