Một mùa hè năm 1952, bà ngồi trên sân đất của một làng quê Chile, chép lại làn điệu của một cụ già. Trong tay bà là cuốn vở và cây bút chì, cùng đôi tai lắng nghe thật lâu. Những bài hát góp nhặt như thế được tập hợp thành loạt đĩa 'Dân gian Chile' từ năm 1957. Phải đến khi bà qua đời, thế giới mới gọi đúng tên bà.
Violeta del Carmen Parra Sandoval sinh ngày 4 tháng 10 năm 1917 tại San Carlos, miền nam Chile. Bà là một trong chín anh chị em, con của người cha làm giáo viên âm nhạc và người mẹ thợ may lớn lên ở nông thôn. Năm 1927 gia đình chuyển tới Chillán, bà cầm đàn guitar cùng các anh chị em, và năm 1932 bà lên Santiago theo lời khuyên của người anh Nicanor.
Nhân lời mời dự Liên hoan Thanh niên Warszawa năm 1955, bà ở lại Paris, thu đĩa và treo các tác phẩm thủ công của mình tại Louvre, và năm 1960 bà lập bảo tàng nghệ thuật dân gian ở Concepción. Ngày 5 tháng 2 năm 1967 bà tự kết thúc cuộc đời, và ngày sinh của bà về sau trở thành Ngày Nhạc sĩ Chile.
Q1. Trước năm 1952 bà hát bolero, ranchera và những bài kiểu Tây Ban Nha. Nghe nói theo lời khuyên của người anh Nicanor, bà đã bỏ toàn bộ danh mục ấy?
Tôi đã bỏ. Cho đến lúc đó tôi lấy tên 'Violeta de Mayo' và bán bài hát của người khác ở các quán ăn và nhà hát. Cứ bắt chước bài của Lolita Torres là có tiếng vỗ tay.
Anh tôi hỏi. Bài hát của đất nước em ở đâu. Tôi tức giận vì câu đó, và trong cơn giận tôi thu xếp hành lý về quê. Tôi sống ở thành phố giữa những người nghe nhạc châu Âu, trong khi làn điệu của đất nước mình mỗi năm lại mất đi mấy bài trong ký ức của người già.
Q2. Bà sưu tầm theo cách nào? Tôi nghe nói bà học đàn guitarrón 25 dây từ một tá điền tên Isaías Angulo.
Nhà của don Isaías nền đất, còn cây guitarrón thùng lớn và có hai mươi lăm dây nên lúc đầu tay tôi với không tới. Gỗ đàn thâm đen vì mồ hôi tay, gảy dây trầm thì nền nhà cũng rung theo. Thứ âm thanh đó không chép được vào bản nhạc.
Vì vậy tôi không chỉ mang về bài hát. Ai hát, hát khi nào, ở sân nhà nào, và khi nhảy cueca thì chân xoay về đâu, tôi học bằng thân thể. Năm 1954 khi phụ trách một chương trình phát thanh, phần lớn các bản thu tôi cũng làm bên ngoài phòng thu. Tôi tìm đến những nơi bài hát thật sự được hát lên, như quán ăn ở Barrancas mà mẹ tôi từng làm.
Năm 1958 và 1959 tôi tách riêng cueca và tonada thành từng tập cũng vì vậy. Phải giữ hình thức đúng như hình thức thì người sau mới làm được bài hát mới ở trong đó.
Q3. Bà không để nguyên những gì đã sưu tầm mà viết lại thành bài của mình. Có ai nói rằng như vậy là làm hỏng nguyên bản không?
Có. Có những người tin rằng dân gian phải được giữ như tiêu bản, và họ nói việc tôi mượn hình thức cũ để kể chuyện của mình là không thuần khiết. Việc tôi lặng lẽ đưa ba bài của mình vào đĩa đầu tiên năm 1957 cũng vì ánh mắt đó.
Tôi không cho rằng bài hát sống sót được trong tủ kính. Nếu tôi không viết lại và hát décima, thể thơ mười dòng mà người già vẫn hát, thì hình thức ấy sẽ kết thúc cùng tôi. Tất nhiên qua tay tôi thì có gì đó đổi khác. Gánh cả trách nhiệm ấy là việc của người đi sưu tầm.
Q4. Nơi biểu diễn bà dựng ở ngoại ô Santiago đã không được như ý. Điều đó trái ngược với thành công của Peña de los Parra do các con bà mở năm 1965.
Quán cà phê của Isabel và Ángel nằm trong trung tâm và người trẻ đi bộ tới. Lều của tôi ở ngoại ô, trời mưa thì không ai đến. Mùa đông vải lều ướt và trĩu xuống, ở bên trong nhìn thấy cả hơi thở.
Nói là thất bại thì chính xác hơn. Tôi tin rằng người ta sẽ đi đường xa để nghe hát, nhưng cuộc sống không rảnh rỗi đến thế. Đĩa nhạc làm trong cái lều ấy năm 1966 vẫn còn, nên tôi nghĩ không hoàn toàn vô ích.
Q5. Bà để lại cây guitarrón và các cuốn băng sưu tầm ở Bảo tàng Con người tại Paris, còn ở Louvre thì treo những đồ thủ công làm bằng tay. Người đi hát vì sao lại cầm kim?
Mẹ tôi là thợ may. Sau khi cha tôi mất vì bệnh lao năm 1930, chúng tôi phải làm ra thứ gì đó bằng tay mới sống được. Chỉ, vải bao bố và cây kim to là những vật liệu quen thuộc với tôi như cây đàn guitar.
Hát và thêu là cùng một việc. Cả hai đều chứa câu chuyện, cả hai đều giữ lại bàn tay của người làm ra. Tôi nghĩ người châu Âu ngạc nhiên khi xem đồ thêu của tôi vì nó trông không giống hiện vật bảo tàng. Tôi chỉ treo lên tường thứ mà những người đàn bà nhà quê vẫn làm trong bếp.
Việc để lại các cuốn băng ở Paris đến giờ vẫn làm tôi áy náy. Vì nơi đó an toàn.
Q6. Ở hiện trường di sản văn hóa năm 2026, việc ghi chép di sản phi vật thể và việc dùng nó làm tài nguyên du lịch diễn ra cùng lúc. Giữa bảo tồn và khai thác, bà sẽ khuyên chọn bên nào?
Tôi cho rằng ngay từ chữ chọn đã sai. Tôi đào bài hát lên và đưa lên đài phát thanh, nhờ đó tôi nổi tiếng, và với danh tiếng đó tôi lại về quê. Không được biết đến thì cũng không có sức mà giữ.
Tất nhiên vẫn có ranh giới. Nếu người hát kết thúc mà không biết bài hát của mình được dùng vào đâu thì việc đó không thành sưu tầm, chỉ còn là lấy đi. Tôi cũng không dám nói mình luôn giữ được ranh giới ấy.
Chỉ chất đống tư liệu thì không giữ được gì. Nếu hôm nay không có ai hát làn điệu đó, cuốn băng chỉ là một cái hộp không tiếng.
Q7. Bà muốn để lại gì cho những người đến sau?
Tôi chưa từng sống với ý định để lại điều gì. Dù vậy, nếu làn điệu một cụ già hát ở sân nhà nào đó đã đi qua cuốn vở của tôi và nối tiếp trong giọng của Isabel, thì sợi dây xích ấy dài thêm một mắt là đủ.
Ở La Reina có một ngôi nhà gỗ tôi tự tay dựng. Tiếng đóng đinh và ghép ván đến giờ vẫn còn trong tai tôi.
Nếu bạn đi bộ ở Santiago, xin hãy ghé nhìn con hẻm quán rượu cũ gần Mapocho, hoặc bảo tàng nghệ thuật dân gian nằm trong Đại học Concepción. Nếu ở đó có ai đang gảy dây trầm của cây guitarrón, thì việc của tôi vẫn đang tiếp tục mà chưa kết thúc.
Bài viết này không phải một cuộc trò chuyện có thật. Đây là bài phỏng vấn giả định do Breath Journal dựng lại dựa trên cuộc đời, tác phẩm và các tư liệu còn lại của Violeta Parra. Câu hỏi do phóng viên soạn và câu trả lời được rút ra từ những trang viết cùng hành trạng bà để lại.
