Năm 1977, một giáo sư giải phẫu học của một trường đại học ở Kenya rời giảng đường và đào đất. Bà cắm cây giống xuống vùng đất đang sa mạc hóa, và phần lớn những người cầm xẻng là phụ nữ nông thôn. Phong trào Vành đai Xanh khởi đầu như vậy đã trồng 12 triệu cây, và số cây bà trồng trong cả đời lên tới 30 triệu. Chúng tôi hỏi chính bà rằng đôi tay từng chăm cây giống đã đi đến nhà tù bằng cách nào.
Wangari Muta Maathai sinh ngày 1 tháng 4 năm 1940 tại một ngôi làng ở Nyeri, vùng cao nguyên trung bộ Kenya. Tháng 9 năm 1960, bà sang Mỹ với tư cách một trong hơn 300 người nhận học bổng du học, lấy bằng cử nhân năm 1964 tại Đại học Mount St. Scholastica ở Kansas và hoàn thành bằng thạc sĩ tại Đại học Pittsburgh. Bà nhận bằng tiến sĩ tại Đại học Nairobi, trở thành người phụ nữ đầu tiên ở Đông Phi và Trung Phi có bằng tiến sĩ, và năm 1971 được bổ nhiệm làm giáo sư giải phẫu học tại chính trường này.
Bà trúng cử nghị sĩ trong cuộc tổng tuyển cử năm 2002 và từ năm sau làm thứ trưởng phụ trách môi trường, tài nguyên thiên nhiên và động vật hoang dã. Năm 2004, bà là người phụ nữ châu Phi đầu tiên nhận giải Nobel Hòa bình, và qua đời ngày 25 tháng 9 năm 2011.
Q1. Giữa cô gái hai mươi tuổi lên máy bay sang Mỹ năm 1960 và người trở về Kenya sau khi hoàn tất việc học, điều gì đã khác đi?
Khi ra đi, tôi là một trong hơn 300 người nhận học bổng. Đó là việc một đất nước sắp kết thúc ách thực dân gửi những người trẻ đi học, và tôi đã học sinh học ở Mỹ và Đức.
Khi trở về, tôi là người của phòng thí nghiệm. Tôi dạy giải phẫu học và năm 1971 trở thành giáo sư Đại học Nairobi. Tấm bằng không trả lời cho tôi biết sẽ dùng những gì đã học vào đâu.
Điều đã khác đi là niềm tin rằng nếu con người đã làm hỏng thì con người cũng có thể phục hồi. Niềm tin đó đẩy tôi ra khỏi giảng đường.
Q2. Khi bắt đầu Phong trào Vành đai Xanh năm 1977, vì sao lại là cây? Với một nhà nghiên cứu thì bài báo khoa học hẳn quen thuộc hơn?
Điều những người phụ nữ nông thôn tìm đến nói với tôi rất đơn giản. Không có củi, nước đã xa hơn, thiếu cái cho con ăn. Câu trả lời nhận lấy tất cả những lời đó cùng lúc là cây.
Cây giữ đất, làm sống lại mạch nước và cho củi. Trồng cây không cần bằng cấp cũng không cần thiết bị. Chỉ cần cây giống, đôi tay và vài tháng kiên nhẫn.
Những người phụ nữ ươm cây giống và phủ kín các ngọn đồi. Lý do của giải thưởng tôi nhận năm 1984 là đã chuyển cuộc tranh luận quanh sinh thái thành việc trồng cây của số đông. Đó là việc ngăn sa mạc hóa đồng thời là việc dựng con người lên, và tôi chưa từng nghĩ tách rời hai điều đó.
Q3. Những năm 1980, chồng bà đệ đơn ly hôn với lý do không kham nổi bà và tòa án đã chấp nhận. Điều đó còn lại như một thất bại riêng tư?
Khó mà để nó chỉ là chuyện riêng. Lời rằng người phụ nữ quá mạnh nên không kiểm soát được đã được chấp nhận tại tòa. Ở một đất nước mà lời như vậy có hiệu lực, mọi phụ nữ lên tiếng đều nghe cùng một câu.
Tôi từng làm chủ tịch Hội đồng Phụ nữ Quốc gia Kenya. Vậy mà tôi vẫn nghe suốt một thời gian dài câu hỏi rằng cứ trồng cây thôi chứ sao lại xen vào chính trị. Năm 1997 tôi ra tranh cử tổng thống nhưng đảng đã rút lại việc ứng cử của tôi.
Cũng có lúc tôi sai. Trong buổi họp báo ngày được công bố là người nhận giải Nobel, tôi đã đồng tình với một tuyên bố không có căn cứ về AIDS, và đó là thuyết âm mưu. Về sau tôi đã nói lại quan điểm của mình.
Q4. Bà bị giam nhiều lần dưới thời chính quyền Daniel arap Moi. Ngày hôm sau khi ra khỏi nhà tù, bà đã làm gì?
Tôi lại nhìn vào cây giống. Vì đó là cách tôi tiếp tục việc mà tôi tin là đúng. Điều tôi đòi hỏi là bầu cử công bằng, chấm dứt tham nhũng và thanh toán lối chính trị chia rẽ các sắc tộc, và việc bị giam rồi được ra không làm những đòi hỏi ấy ít đi.
Chuyện Công viên Uhuru ở Nairobi còn lại rất lâu. Các công ty bắt tay với tổng thống định dựng một tổ hợp truyền thông 60 tầng trong công viên đó. Tôi yêu cầu dừng công trình, và yêu cầu ấy không được hoan nghênh.
Cuối cùng công viên vẫn còn. Việc mảng xanh giữa lòng thành phố đến nay vẫn thuộc về người dân chính là giá trị của những gì tôi đã trả.
Q5. Ủy ban Nobel đã gọi tên bà khi gắn phát triển bền vững, dân chủ và hòa bình lại với nhau. Cây và dân chủ được đặt trên cùng một hàng bằng cách nào?
Người dùng đất bừa bãi và người dùng con người bừa bãi thường là một. Đi theo những nơi rừng biến mất thì lộ ra ai đã đưa ra quyết định đó. Thấy được ai đã hỏi, ai đã trả lời, và ai đã không được hỏi.
Vì vậy tôi nhìn việc trồng cây như vấn đề điều hành đất nước. Năm 2003 tôi lập Đảng Xanh Mazingira, và làm thứ trưởng phụ trách môi trường, tài nguyên thiên nhiên và động vật hoang dã. Bàn tay cầm xẻng và bàn tay làm ra luật phải là một thân.
Hòa bình cũng vậy. Khi nước, củi và đất ít đi thì con người tranh giành. Trồng cây là việc làm giảm lý do để tranh giành.
Q6. Năm 2025 tràn ngập quảng cáo doanh nghiệp treo khẩu hiệu ứng phó khí hậu. Việc đếm số cây đã trồng rồi công bố cũng phổ biến. Bà nhìn cảnh tượng này thế nào?
Bản thân việc đếm không xấu. Chúng tôi cũng đã đếm. Nhưng số cây đã trồng và số cây sống sót nói lên những điều hoàn toàn khác nhau.
Việc trồng cây mà không hỏi ai là chủ đất thì không kéo dài. Người sống trên mảnh đất đó phải có cái thu được từ cây thì cây mới sống. Phần đó ít khi được viết trong các câu quảng bá.
Dù vậy tôi cũng không đồng ý với những người nói rằng mọi chuyện đã hết. Tôi đã tận mắt thấy những ngọn đồi trơ trụi được phủ xanh trở lại. Nói rằng đã muộn không giống với nói rằng vô ích.
Q7. Sau khi bà ra đi, người ta vẫn tiếp tục trồng cây. Bà mong thế hệ sau kế thừa điều gì?
Tôi không mong điều gì lớn lao. Chỉ cần một thói quen là hôm nay trồng một cái cây ở nơi mình sống, rồi vài năm sau đến xem nó còn sống hay không. Trồng thì mất một giờ, giữ thì mất cả đời.
Cái tôi có là tấm bằng và cái xẻng. Chỉ là tôi đã không dùng hai thứ đó tách rời nhau.
Đã có một cô bé đi bộ đến trường nữ sinh ở Limuru. Nếu một cây giống mà cô bé ấy trồng giờ đang tạo bóng mát trên ngọn đồi nào đó, với tôi thế là đủ.
Bài viết này không phải một cuộc đối thoại có thật. Đây là bài phỏng vấn giả định do Breath Journal dựng lại dựa trên cuộc đời, các trước tác và những ghi chép còn lại của Wangari Maathai. Câu hỏi do phóng viên đặt ra và câu trả lời được rút ra từ những gì bà viết và những việc bà đã làm.
