Câu chuyện về một người nghỉ việc ở tuổi hai mươi tám để đi học hàn giờ không còn nghe như một trường hợp lạ. Cảm giác rằng tin tuyển dụng vị trí văn phòng đã giảm đi đến với hồ sơ xin việc của từng cá nhân trước khi được thống kê ghi nhận. Điều cần hỏi không phải là vì sao người đó rời đi. Phải hỏi rằng sau khi rời đi, cơ chế nào đã giữ lấy người đó và đưa sang ô tiếp theo.
Chính phủ nói về việc thiết kế lại việc làm trong thời đại AI. Chữ thiết kế lại có nghĩa là đã có bản vẽ, và trên bản vẽ phải cùng lúc có những ô biến mất và những ô mới sinh ra. Thế nhưng cuộc thảo luận chỉ dừng lại ở những ô mới sinh ra. Người từng đứng ở ô đang biến mất chống chọi mấy tháng ra sao và chuyển đi theo con đường nào, chế độ lấp vào khoảng giữa đó hầu như không thấy đâu.
Số người có việc làm ở độ tuổi cuối 20 giảm rõ rệt, và cùng lúc xuất hiện dòng dịch chuyển của chính thế hệ đó sang phía nghề kỹ thuật. Hai cảnh này không thể đọc tách rời. Bởi điều đó có nghĩa là trước khi chế độ mở đường, từng cá nhân đã tự đi tìm lối ra.
Ở đây, việc cấp bách hơn so với việc đếm số việc làm mà AI tạo ra là ngay bây giờ dựng lên cơ chế đệm để đỡ lấy những người bị đẩy ra khỏi các việc làm mà AI đã gạt đi.
Ý kiến phản bác rõ ràng và mạnh mẽ. Lao động bị công nghệ làm thay đổi thì xưa nay vẫn vậy, và thị trường rốt cuộc đã tìm được thế cân bằng mới. Cũng có kinh nghiệm thực tế cho thấy số việc làm mà tự động hóa tạo ra nhiều hơn số việc làm nó xóa đi. Không thể xem nhẹ ý kiến phản bác này.
Dù vậy lần này tính chất khác. Những chuyển đổi trước đây diễn ra suốt một thế hệ, và người ta có thể có thời gian để học và chuyển đi. Chuyển đổi hiện nay gạt đi trước tiên những công việc mà người mới vào nghề tích lũy tay nghề, như soạn thảo văn bản, sắp xếp tài liệu, tiếp nhận ban đầu. Khi các bậc dưới cùng của chiếc thang biến mất, dù bậc trên có mọc thêm vài bậc mới thì cũng không có cách nào leo lên.
Cơ chế đệm không nhất thiết phải là thứ to tát. Hỗ trợ thu nhập để chống chọi sinh kế trong thời gian đào tạo chuyển nghề, các khóa học ngắn và đậm đặc dẫn tới chứng chỉ dùng được trong thực tế, thông lệ tuyển dụng không coi việc đứt quãng sự nghiệp là một khiếm khuyết. Khi ba điều này cùng vận hành, phần lớn rủi ro mà cá nhân gánh chịu sẽ chuyển sang cho xã hội. Hiện nay rủi ro đó do một người hai mươi tám tuổi gánh một mình.
Cũng phải bỏ đi cái nhìn đọc việc những người tuổi 20 chuyển sang nghề kỹ thuật như một thất bại. Công việc làm ra và sửa chữa bằng tay là lĩnh vực mà trong thời gian tới tự động hóa khó thay thế trọn vẹn, và lựa chọn đó là hợp lý. Vấn đề nằm ở chỗ con đường để đỡ lấy sự dịch chuyển đó chưa được chuẩn bị nên mỗi người phải tự mở lối đi riêng.
Đối tượng cần thay đổi không phải quyết tâm của cá nhân. Ở một đất nước mà người mất việc không phải lo tiền thuê nhà trong sáu tháng học nghề mới, chuyển đổi không bị cảm nhận như một cú rơi. Khi đó AI thu lại sức đẩy con người ra và trở thành công cụ làm cho một ngày bớt hao mòn.
Khác biệt đó không do thuật toán tạo ra. Nó do cách thiết kế chế độ tạo ra.
