Việc số người giảm đi ở những nhóm nghề mà AI làm thay công việc là điều đã được dự đoán. Ngoài dự đoán là phía đối diện. Tại Hội thảo khoa học chung ngành kinh tế học 2026 tổ chức ngày 5/2 vừa qua tại Đại học Chung-Ang, quận Dongjak, Seoul, bà Moon A-ram, Trưởng nhóm Chính sách kinh tế AI của Viện Nghiên cứu Chính sách Thông tin và Truyền thông, đã trình bày báo cáo 'Trí tuệ nhân tạo và việc làm: sự cần thiết của ứng phó thân thiện với lao động', đưa ra phân tích rằng tuyển dụng mới của nhóm thanh niên dưới 29 tuổi giảm ở cả nhóm nghề có nguy cơ bị AI thay thế lẫn nhóm nghề hưởng lợi từ AI. Nghĩa là ngay cả phía có năng suất tăng cũng tuyển ít nhân viên mới hơn.
Diễn biến các con số rất rõ. Tỷ trọng của nhóm nghề có nguy cơ cao bị AI thay thế như nhân viên kế toán, nhân viên thu chi trong tổng số việc làm giảm 7 điểm phần trăm, từ 17% vào tháng 9/2021 xuống 10% vào tháng 9/2025. Cùng kỳ, tỷ trọng nhóm nghề hưởng lợi, tức nhóm có năng suất tăng lên khi dùng AI, tăng 4 điểm phần trăm, từ 31% lên 35%. Quản lý nghiên cứu, quản giáo, nhân viên công tác xã hội được nêu làm ví dụ cho nhóm nghề hưởng lợi.
Điểm đáng chú ý là tổng của phía giảm và phía tăng không khớp nhau. 4 điểm phần trăm của nhóm hưởng lợi không hứng hết được 7 điểm phần trăm đã rời khỏi nhóm nguy cơ. Và ngay trong nhóm hưởng lợi đã tăng lên, việc làm của lứa trung niên vẫn ổn định trong khi tuyển dụng mới thanh niên giảm. Nghĩa là phía lấp vào khối việc do công nghệ tạo ra không phải là những người lần đầu bước vào thị trường lao động.
Có thể tìm manh mối cho câu hỏi vì sao nhân viên mới giảm ngay cả ở nhóm nghề hưởng lợi ở chỗ cách chia và gộp công việc đã thay đổi. Ông Min Dae-hong, nghiên cứu viên Viện Nghiên cứu Chính sách Thông tin và Truyền thông, đã so sánh trường hợp hai nhóm chia nhau đảm nhận công việc tóm tắt bản mô tả sản phẩm và gửi email thuyết phục khách hàng với trường hợp một nhóm xử lý từ đầu đến cuối bằng AI tạo sinh. Kết quả đánh giá theo các tiêu chí độ chính xác, độ hoàn thiện, khả năng diễn đạt, tính logic, sức thuyết phục và thời gian tiêu tốn, thành quả của phía đã bỏ phân công lao động cao hơn ở mức có ý nghĩa. Quy mô mẫu và các con số cụ thể của thí nghiệm chưa được công bố.
Khi phân công lao động biến mất, thứ biến mất là công đoạn trung gian. Phần việc của người chỉ làm tóm tắt, người chỉ viết bản nháp bị hút vào trong luồng công việc của một người. Mà trong tổ chức, người đảm nhận công đoạn trung gian đó phần lớn là nhân lực ít kinh nghiệm. Kết luận rằng dùng AI thế nào quyết định thành quả nhiều hơn việc có đưa AI vào hay không, nếu lật lại, cũng có nghĩa là con đường đào tạo bằng cách chia nhỏ công việc rồi giao cho nhân viên mới đang bị thu hẹp.
Căng thẳng ở hiện trường sản xuất trực tiếp hơn. Hyundai Motor tại CES 2026 đã công bố sẽ bố trí lần lượt robot hình người Atlas vào nhà máy ở bang Georgia, Mỹ từ năm 2028. Trong khảo sát với 5.425 công nhân nhà máy Ulsan, 8 trên 10 người trả lời rằng họ cảm thấy khủng hoảng trước sự xuất hiện của Atlas. Chi bộ Hyundai Motor thuộc Công đoàn Kim loại toàn quốc ngày 22/1 đã nêu lập trường trên bản tin rằng không thể đưa robot vào nhà máy nếu không có thỏa thuận giữa lao động và người sử dụng lao động.
Ở nước ngoài cũng đang có phép tính tương tự. Amazon đã sa thải 30.000 nhân viên văn phòng trong 3 tháng, và khi kế hoạch nội bộ muốn tự động hóa khoảng 75% hoạt động về dài hạn được đưa tin, nội dung tài liệu cho rằng việc đưa robot vào có thể làm biến mất nhu cầu tạo ra khoảng 600.000 việc làm cũng được biết đến. Người phát ngôn Amazon phân định rằng đó là quan điểm của một nhóm trong công ty. Washington Post thông báo sa thải khoảng 300 trong số khoảng 800 phóng viên, nêu lý do là lượng truy cập từ tìm kiếm trực tuyến đã giảm gần một nửa trong 3 năm kể từ khi AI tạo sinh xuất hiện.
Hiệu năng thực tế của công nghệ hẹp hơn kế hoạch đã công bố. Vulcan, hệ thống robot nhận biết xúc giác của Amazon, xử lý phần lớn việc lấy hàng và xếp hàng ở kho vận nhưng chỉ vận hành tại số ít cơ sở, và chỉ xử lý hàng ở ngăn trên cùng và ngăn dưới cùng của kệ di động 4 tầng. Hai ngăn ở giữa vẫn là phần của con người. Ông Tye Brady, kỹ sư trưởng của Amazon Robotics, trong cuộc phỏng vấn tại hội nghị tổ chức ở London đã nói rằng nhân sự của kho quy mô 1.000 nhân viên sẽ không giảm ngay cả sau khi mở rộng robot, nhưng đó là phát ngôn đi ngược trực diện với tài liệu nội bộ của chính công ty này.
Thảo luận ở phía chính sách cũng đang chuyển động. Bộ Kế hoạch và Ngân sách cùng Ủy ban Chiến lược trung và dài hạn ngày 5/2 đã mở phiên họp tiểu ban chiến lược xã hội tương lai và bàn về vấn đề thiếu việc làm cho thanh niên. Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới Davos hồi tháng 1, tác động của AI lên thị trường lao động cũng được đưa lên thành nghị đề chính, và AI được đánh giá thấp ở rủi ro ngắn hạn, được đánh giá cao ở rủi ro dài hạn sau 10 năm với tư cách yếu tố then chốt sẽ tái cấu trúc thị trường lao động. Tại hội thảo lần này, nơi giáo sư Kang Sung-jin (62) thuộc Khoa Kinh tế học Đại học Korea đảm nhận chức Chủ tịch Hội Kinh tế học Hàn Quốc mà ông mới nhậm chức, Luật Phong bì vàng dự kiến thi hành vào tháng 3 cũng được nhắc đến làm chủ đề thảo luận.
Điều cần ngay lúc này là thiết kế lại con đường đào tạo. Nếu cách nhân viên mới tích lũy năng lực qua những công việc được chia nhỏ không còn hiệu quả, thì giáo dục và tiêu chuẩn tuyển dụng dạy họ đảm đương toàn bộ quy trình với AI trong tay ngay từ đầu phải đi theo. Bố trí robot là năm 2028, Luật Phong bì vàng là tháng sau, thống kê việc làm thanh niên ra hằng tháng. Phía nào chuyển động trước sẽ quyết định nơi làm việc đầu tiên của những người ở tuổi 20 trong vài năm tới.
