Cậu bé chín tuổi theo cha vào rừng lúc rạng sáng. Rạch một đường xiên trên vỏ cây, rồi chờ dòng mủ trắng chảy xuống đọng lại trong chén. Người lớn lên như vậy biết đọc chữ vào năm mười tám tuổi, vì muốn hiểu tờ hóa đơn cầm trên tay.
Francisco Alves Mendes Filho, tức Chico Mendes, sinh ra tại khu khai thác cao su Bom Futuro ở ngoại vi Xapuri, bang Acre, Brazil. Sinh ngày 15 tháng 12 năm 1944. Ông là một trong 17 anh chị em của gia đình có người cha bị trưng tập làm lính cao su rồi định cư ở Acre, và chỉ sáu người con sống qua tuổi thơ.
Ông là người cạo mủ cao su đời thứ hai, là giáo viên xóa mù chữ, là người tổ chức lập ra công đoàn lao động nông thôn và công đoàn người cạo mủ cao su Xapuri. Giữa thập niên 1980, ông được gọi là lãnh đạo công đoàn cấp tiến và nhà hoạt động môi trường, và từng ra tranh cử nghị viên bang và nghị viên thành phố. Năm 1985, ông mở cuộc họp đầu tiên của Hội đồng Toàn quốc những người cạo mủ cao su tại Brasília, và tháng 11 năm đó một đạo diễn phim tài liệu người Anh đã quay cuộc họp ấy.
Ngày 22 tháng 12 năm 1988, một tuần sau sinh nhật lần thứ 44, ông mất mạng bởi tay súng do một chủ trại chăn nuôi phái đến. Cơ quan bảo tồn đa dạng sinh học thuộc Bộ Môi trường Brazil mang tên ông.
Q1. Ông học chữ với Euclides Fernando Távora năm mười tám tuổi. Nghe nói ông tập đọc bằng những mẩu báo, tờ giấy ấy đã thay đổi điều gì?
Không biết chữ thì không tính toán được. Không tính toán được thì không thể hỏi cho ra mủ cao su tôi lấy về đáng giá bao nhiêu, vì sao món nợ không giảm đi. Đó là lý do các chủ đất không muốn đặt trường học gần khu khai thác cao su.
Távora trao cho tôi con chữ cùng với tình hình của đất nước Brazil. Trong lúc lần từng chữ đọc các bài báo về xã hội và chính trị, tôi nhận ra những gì người seringueiro trải qua có liên hệ với chuyện xảy ra khắp nơi trên đất nước này.
Vì vậy tôi dạy lại ngay cho hàng xóm những gì mình học được. Khi số người biết đọc tăng lên, chuyện lập công đoàn bắt đầu được nói tới.
Q2. Năm 1975, công đoàn người cạo mủ cao su được lập ra ở Brasiléia, Wilson Pinheiro làm chủ tịch còn ông làm thư ký. Cách thức "empate" mà ông dùng thời đó thực tế diễn ra như thế nào?
Người ta đứng chắn ở lối mà thợ đốn cây và lửa đi vào. Không mang vũ khí, xếp thành hàng chặn đường. Những người đến đốn cây phần lớn cũng là dân nghèo đi làm công nhật, nên chúng tôi thuyết phục họ rằng rừng mất đi thì khoản công nhật đó cũng mất.
Chúng tôi yêu cầu chính phủ khoanh vùng để những người sử dụng rừng mà không phá rừng có thể tiếp tục sinh sống.
Cuộc họp năm 1985 ở Brasília quy tụ những người cạo mủ từ khắp cả nước. Qua thảo luận đó, việc trải nhựa đường, chăn nuôi gia súc và phá rừng là một khối đã trở nên rõ ràng, và từ "khu bảo tồn khai thác" cũng ra đời ở đó.
Q3. Ông từng nói chỉ cạo mủ cao su thì không thể duy trì được. Phong trào của ông đã thiếu điều gì?
Chúng tôi không ngăn được giá cao su rơi xuống. Ngành cao su suy sụp trên cả nước, đất đai bị bán đi rồi đốt thành đồng cỏ. Trong hoàn cảnh đó, nếu đặt kế sinh nhai vào mỗi cây cao su thì rốt cuộc người ta sẽ rời bỏ rừng.
Vì vậy tôi đề nghị lập một hệ thống hợp tác sử dụng cùng lúc nhiều sản vật, từ hạt và trái cây đến dầu và sợi. Nếu không dựng được những ngôi làng nơi trẻ em học hành tử tế thì hệ thống ấy cũng không vượt quá một thế hệ. Tôi chỉ mới bắt đầu công việc đó.
Tôi cũng bị phê phán. Khi công đoàn chúng tôi bắt tay với phong trào môi trường, tôi nghe nói rằng đó là mối quan tâm của giới tư sản. Tôi trả lời rằng mất rừng thì cũng không còn người lao động.
Q4. Dù bị đe dọa, ông vẫn không lùi khỏi lối chặn. Vì sao việc đứng chắn để giữ rừng lại phải trả cái giá như vậy?
Trong lúc đất đai bị bán rồi đốt đi thành đồng cỏ, chúng tôi đứng ở lối đó và vài lần đã chặn được. Phía bị chặn lại có những người mất mát lớn.
Chuyện bị đe dọa đã có từ lâu. Người ta vừa đếm những lời đe dọa vừa sống, tôi cũng vậy.
Ngày 22 tháng 12 năm 1988, một tuần sau sinh nhật, tôi chết bởi tay súng do một chủ trại chăn nuôi phái đến. Nếu quý vị nhớ đến tôi, xin hãy nhớ mười mấy năm trước đó và những người đã cùng đứng ở lối chặn, hơn là nhớ cái chết.
Q5. Ông nhìn rừng và nhân quyền như một vấn đề. Hai điều đó gặp nhau như thế nào?
Lúc đầu tôi nghĩ mình đang bảo vệ cây cao su. Sau đó tôi nghĩ mình đang bảo vệ Amazon. Mãi về sau tôi mới biết mình đang chiến đấu vì nhân loại.
Kế hoạch đưa người sống trong rừng ra ngoài và chỉ giữ lại rừng thì không kéo dài được. Phải có người sống bằng những gì lấy từ mảnh đất đó thì mới có những đôi mắt hằng ngày trông chừng ai đốt lửa, cây biến mất ở đâu.
Việc đề nghị đưa người bản địa, người khai thác lâm sản và nông dân về cùng một phía vừa là vấn đề đạo lý vừa là vấn đề thực tế để rừng sống sót.
Q6. Hiện nay, năm 2026, bảo tồn Amazon được nói đến như trọng tâm của ứng phó khí hậu. Nguồn vốn quốc tế và cam kết của doanh nghiệp đã tăng lên, nếu là ông thì ông sẽ kiểm tra điều gì?
Sau cuộc họp năm 1985, phong trào môi trường bên ngoài chú ý đến chúng tôi, và từ đó chúng tôi có thể nói về hoàn cảnh của mình ở những nơi rộng hơn nhiều. Tiền chảy đi đâu sẽ định đoạt số phận của rừng. Nếu tiền đổ vào việc trải nhựa đường thì chăn nuôi gia súc theo vào.
Vậy nên tôi sẽ xem hợp đồng thay vì thông cáo. Tôi sẽ kiểm tra xem tên của những người thực sự sống trong khu vực đó có trong văn bản hay không, và liệu nó có được thiết kế để họ bán sản vật mà duy trì sinh kế hay không.
Nếu lời hứa bảo vệ rừng và việc thừa nhận quyền của người sống trong rừng tách rời nhau, lời hứa đó dừng lại trên giấy.
Q7. Ông có cảnh tượng nào muốn để lại cho những người đến sau không?
Không có gì to tát. Xin hãy hỏi xem một túi hạt lấy từ rừng, một tấm cao su đến từ đâu và đã qua tay ai. Một lần hỏi đó cũng chính là việc chúng tôi định làm khi đứng ở lối chặn.
Mỗi rạng sáng tôi rạch đường trên thân cây và chờ mủ đọng lại. Cây không bị đốn và ngày hôm sau tôi lại đến. Điều tôi mong là sự lặp lại đó được tiếp tục.
Bài viết này không phải là một cuộc đối thoại có thật. Đây là cuộc phỏng vấn giả định do Breath Journal dựng lại dựa trên cuộc đời, trước tác và các ghi chép còn lại của Chico Mendes. Câu hỏi do phóng viên đặt ra và câu trả lời được rút ra từ những gì ông viết và những việc ông làm.
