Người đàn ông sinh ra là con trai của người chủ xưởng bút chì đã rốt cuộc không trả 5 đô la kèm theo tấm bằng tốt nghiệp Harvard. Câu trả lời của ông là hãy để da cừu lại cho con cừu. Ít lâu sau đó ông vào rừng Concord, tự tay dựng một căn lều, sống ở đó 2 năm 2 tháng và ghi lại đời sống như ghi một quyển sổ sách. Bản ghi đó là 《Walden》 năm 1854.
Henry David Thoreau sinh năm 1817 tại Concord, bang Massachusetts, và qua đời vì bệnh lao phổi ở tuổi bốn mươi bốn vào năm 1862 tại chính ngôi làng đó. Sau khi học xong Harvard, ông qua lại giữa nghề làm bút chì của gia đình, dạy học và đo đạc đất, nhưng không gắn bó lâu với nghề nào. Ông thân thiết với Ralph Waldo Emerson và tạo thành một trụ của chủ nghĩa siêu việt, ông để lại trong những bài viết kết hợp quan sát tự nhiên với triết học một cái nhìn đi trước sinh thái học và lịch sử môi trường sau này.
Trải nghiệm bị giam vì từ chối nộp thuế thân đã thành 〈Bất tuân dân sự〉 năm 1849, và bài viết đó đã đến với Tolstoy, Gandhi và Martin Luther King. Sách, nhật ký và thơ ông để lại hơn hai mươi tập.
Q1. Năm 1837 ông trở thành giáo viên trường công Concord rồi thôi việc chỉ sau vài tuần. Nghe nói vì chỉ thị buộc ông dùng đòn roi?
Tôi bị yêu cầu cầm roi, và tôi quyết định không cầm. Tôi cầm cự vài tuần rồi đệ đơn từ chức. Với một thanh niên hai mươi tuổi, không thể nói là không tiếc đồng lương. Nhưng bàn tay đánh trẻ con thì dạy được gì.
Năm sau tôi cùng anh trai John mở Học viện Concord. Chúng tôi không giam bọn trẻ trong lớp học. Chúng tôi đưa các em ra rừng đi bộ, tìm đến các cửa hiệu và xưởng trong làng để các em thấy người ta thực sự làm ra cái gì. Học thế giới chỉ bằng sách thì rồi người ta coi thế giới là nhẹ.
Trường đó đóng cửa năm 1842. Anh tôi bị uốn ván vì vết cắt khi cạo râu và trút hơi cuối cùng trong tay tôi. Từ sau đó tôi ít tin vào sự ngạo mạn của người lập kế hoạch.
Q2. Chương đầu của 《Walden》 là 'Kinh tế'. Ông đã ghi việc chi dùng ở căn lều bằng những con số, vì sao ông chọn hình thức sổ sách chứ không phải thơ?
Vì người ta mua bán tự do bằng giá cả mà lại không thử tính cái giá đó. Người ta làm việc nửa cuộc đời để có một ngôi nhà tốt, và suốt nửa cuộc đời ấy không ở được trong nhà. Tôi muốn ghi lại khoản thu chi của mấy cái đinh, mấy tấm ván và một khoảnh ruộng đậu để cho thấy vụ giao dịch đó có lời hay không.
Tôi dồn sức vào việc tách cái cần thiết ra khỏi cái mong muốn. Một bộ quần áo, một bữa ăn, một mái nhà. Đến đây là phần nối giữ mạng sống, còn ngoài đó phần lớn là chi phí trả cho mắt người khác.
Hậu thế đọc tôi như một ví dụ đi trước của chủ nghĩa tối giản. Tôi chỉ nói rằng hãy thử tính toán xem.
Ở trong rừng tôi đo nhiệt độ nước hồ và ghi ngày nước đóng băng rồi tan. Chim đến và hoa nở tôi cũng ghi lại cùng với ngày tháng. Sổ sách của sinh hoạt và sổ sách của tự nhiên nằm trong cùng một quyển vở.
Q3. Cuốn sách đầu tiên ông tự bỏ tiền in, 《Một tuần trên sông Concord và sông Merrimack》, ra năm 1849 nhưng không bán được. Ông đã chịu đựng thất bại đó thế nào?
Tôi xác nhận bằng đống giấy cái sự thật rằng thế giới không cần bài viết của tôi. Những cuốn sách không bán được trở về phòng tôi và xếp thành chồng. Đó là bài viết ghi lại chuyến đi trên sông cùng anh tôi, nên thất bại ấy là việc nhận lại cả niềm thương tiếc của tôi.
Tôi cũng bị phê phán. Có lời rằng nói là sống trong rừng mà vẫn xuống làng ăn bữa tối, cũng có lời rằng mẹ giặt giũ cho tôi. Không phải mọi lời chỉ trích đều sai.
Tôi vào rừng không phải để quay lưng với thế giới, và tôi ở chỗ cách làng không đến 3 kilômét. Thí nghiệm đó là sự quan sát.
Cũng có lời đánh giá tôi là người không định cư được. Làm bút chì rồi đi đo đất, làm giáo viên rồi viết văn, nên cũng đáng. Tôi gò công việc vào cuộc đời thay vì gò cuộc đời vào một nghề, và cái giá phải trả là sự nghèo cùng những nghi ngờ.
Q4. Ông bị giam một đêm vì không nộp thuế thân. Đó là việc ông từ chối để tiền thuế được dùng cho chế độ nô lệ và chiến tranh Mexico, thời gian trong tù thế nào?
Tôi không cảm thấy những bức tường giam được tôi. Nhà nước có thể giam thân thể tôi nhưng không giam được việc tôi đồng ý với cái gì. Hôm sau có người nộp thuế thay nên tôi được thả, và điều đó làm tôi khó chịu rất lâu.
Tôi đã ghi lại một đêm đó thành 〈Bất tuân dân sự〉 năm 1849. Đó là câu chuyện rằng bàn tay tuân theo luật bất chính cũng dự phần vào sự bất chính ấy. Suốt đời tôi ủng hộ việc bãi bỏ chế độ nô lệ, đã diễn thuyết tấn công Luật Nô lệ bỏ trốn, và đã bảo vệ John Brown. Tôi không dám nói rằng chỉ cách làm ôn hòa mới là đúng.
Tôi chết mà không biết chuyện bài viết của mình sau này được những người khác cầm lấy ở Ấn Độ và Mỹ. Xem ra việc một người không lùi bước cũng có cái giá tương xứng.
Q5. Ông ghi lại ngày hồ đóng băng và ngày hoa nở hằng năm. Những bản ghi quan sát như thế đang được dùng để đọc Trái Đất hôm nay.
Tôi không mong quyển vở đó có ích cho hậu thế. Tôi chỉ muốn nhìn cùng một chỗ bằng cùng một con mắt trong nhiều năm. Quan sát của một năm không thành câu chuyện, nhưng khi hai mươi năm chồng lại thì vùng đất ấy bắt đầu tự nói.
Việc kiếm cơm bằng nghề đo đạc đất cũng giúp tôi. Người đo ranh giới nhìn thấy gần nhất quá trình đất bị chia, bị bán, bị đốn. Tôi đã thấy rừng Concord bị cắt thành củi và gỗ mỗi năm.
Tôi nói hãy bỏ sự phung phí và ảo tưởng để tìm cái thật cần cho cuộc sống. Thử đếm xem ta đốt cái gì và đốn cái gì thì việc đó quay về thành phép tính của sinh hoạt.
Q6. Người của năm 2025 qua lại giữa tuyệt vọng và lạc quan trước vấn đề khí hậu và tài nguyên. Ông sẽ đứng về phía nào?
Cả hai phía đều là thế đứng dễ chịu. Nói rằng tất cả đã kết thúc thì hôm nay không còn việc phải làm, nói rằng công nghệ sẽ tự lo thì hôm nay cũng không còn việc phải làm. Hai lời đó chỉ ngược nhau ở kết luận, còn kết quả thì như nhau.
Nếu là tôi, tôi sẽ nói hãy mở quyển sổ sách chi dùng của mình ra trước. Mình mua gì và bỏ gì, trong đó phần thật sự chống đỡ cuộc sống là bao nhiêu. Phép tính này làm được mà không cần chê trách ai, và có thể bắt đầu ngay tối nay.
Không thể lấy sự tiết chế của cá nhân thay cho những đòi hỏi hướng đến thể chế. Tôi đã sống như một người tiết kiệm, nhưng đồng thời tôi từ chối nộp thuế và lên bục diễn thuyết tấn công luật pháp. Đó là việc mà mỗi bàn tay làm một phần.
Q7. Ông mong thế hệ sau lấy gì từ tên ông?
Tôi mong họ biết bờ nước ở khu mình sống hơn là biết tên tôi. Mỗi làng chỉ cần có một người ghi lại con chim nào đến khi nào, băng nứt vào ngày mấy.
Tôi mắc bệnh phổi rồi nhắm mắt ở Concord vào mùa xuân năm 1862. Đến phút cuối tôi vẫn nhìn cây của làng ấy qua cửa sổ. Chừng đó là một cuộc đời đủ.
Chỉ cần chọn một bờ nước hay một cây gần nơi mình sống, rồi ghi lại một dòng về cái mình đã thấy cùng với ngày hôm nay. Quyển vở của Thoreau đã bắt đầu như vậy.
Bài viết này không phải một cuộc đối thoại thật. Đây là bài phỏng vấn giả tưởng do Breath Journal dựng lại dựa trên cuộc đời, tác phẩm và những ghi chép còn lại của Henry David Thoreau. Câu hỏi do phóng viên đặt ra và câu trả lời được rút từ những bài viết và hành trạng ông để lại.
