Đi trên nền đá wolde trước Jeongjeon của Jongmyo (종묘) vào một buổi chiều mùa đông, mặt đá hoa cương lạo xạo dưới chân. Vệt nước do tuyết tan dở để lại loang theo thớ đá, và mái hiên dài của mái nhà kiểu matbae ép bầu trời xuống thấp. Cái thấp này không tự nhiên mà có, mà là kết quả của việc xung quanh đã lùi lại cho vừa với cái thấp ấy suốt một thời gian dài. Tùy vào cái gì mọc lên phía bên kia bức tường, cảm giác này có thể biến mất chỉ sau một mùa.
Tranh cãi quanh khu vực Seun 4 đối diện Jongmyo còn chưa nguội, thì việc cung cấp nhà ở trên khu đất sân golf Taereung ở quận Nowon lại làm sống dậy đúng vấn đề đó. Một bên là khu phố thương mại cũ kỹ giữa trung tâm thành phố, bên kia là bãi cỏ rộng nằm cạnh lăng vua triều Joseon. Hoàn cảnh của hai mảnh đất chẳng giống nhau chút nào, vậy mà riêng thời điểm bùng phát mâu thuẫn lại trùng nhau một cách kỳ lạ. Chỉ sau khi bản phác thảo của dự án gần như đã vẽ xong, cụm từ đánh giá tác động di sản mới bước lên sân khấu.
Vì vậy, xung đột này là vấn đề của trình tự trước khi là cuộc so kè giữa phe bảo tồn và phe phát triển. Đánh giá tác động di sản lâu nay bị xem như cửa ải cuối cùng phải vượt qua với bản vẽ đã hoàn tất trong tay, và ở cuộc thẩm định mở ra sau cùng như thế, dù kết luận ra sao thì cũng có người thấy mình bị phản bội. Khi việc đánh giá được chuyển lên thành câu đầu tiên của dự án, nó vượt khỏi vai trò một thiết bị ngăn chặn phát triển để trở thành công cụ xác định tọa độ của phát triển.
Ở khu rừng mùa đông quanh Taereung, thớ đỏ của vỏ cây thông và mùi nhựa thông khô đến với người ta trước tiên. Các công trình đá thấp trong khu lăng không cao quá đầu người, và cái giữ được sự thấp ấy là khoảng trời trống xung quanh. Bãi cỏ mang tên sân golf cũng đã đóng vai trò một phần của khoảng trời trống đó suốt thời gian dài. Việc quyết định sử dụng khoảng trống ấy ra sao động chạm đến một phạm vi rộng hơn nhiều so với chuyện chuyển đổi công năng một thửa bãi cỏ.
Dĩ nhiên ý kiến phản bác cũng mạnh. Nỗi khổ của những người bị đẩy ra ngoài thành phố vì thiếu nhà không hề trừu tượng, và lời kêu gọi giữ lấy đường mái nhà từ mấy thế kỷ trước có thể nghe nhàn nhã bên cạnh nỗi khổ đó. Ý kiến cho rằng nếu để trống toàn bộ khu vực quanh lăng vua và điện thờ thì đất có thể cung cấp nhà ở qui mô lớn tại Seoul sẽ giảm mạnh cũng gần với sự thật.
Nhưng việc kéo trình tự lên phía trước khác với lựa chọn cắt giảm tổng lượng cung. Nếu được xác định trước khi thiết kế rằng có thể xây cao đến đâu, phải chừa lại tầm nhìn phía nào, thì chủ đầu tư có thể tính mật độ ở mức tối đa trên các điều kiện đó. Cách làm hiện nay, tức sửa lại một kế hoạch đã hoàn chỉnh vào lúc muộn màng, lại đốt nhiều thời gian và chi phí hơn. Một đánh giá đến muộn gây thiệt hại cho cả bảo tồn lẫn nguồn cung.
Đưa việc đánh giá lên trước không làm mâu thuẫn biến mất. Xem cái gì là giá trị cần giữ vẫn là lĩnh vực phải tranh luận, và cuộc tranh luận đó phải diễn ra trước khi bản vẽ ra đời thì mới thành thảo luận công khai. Thay vì để trôi qua nhiều năm với nguy cơ kết luận bị lật ngược, việc thỏa thuận các điều kiện ngay từ điểm xuất phát là trung thực với tất cả mọi người.
Con đường chạy dọc bức tường Jongmyo đi bộ chừng mười phút là hết. Trên con đường đó, nếu ngẩng đầu lên xem cái gì hiện ra phía trên mái nhà, người ta sẽ biết rằng thuật ngữ hành chính mang tên quy định chiều cao thật ra là vấn đề của tầm mắt. Ở đường rừng Taereung cũng có thể làm thí nghiệm tương tự. Trước khi mùa đông kết thúc, người đã một lần ngước nhìn bầu trời ở mỗi nơi trong hai nơi ấy sẽ mang trong mình một tiêu chuẩn chính xác hơn bất cứ văn bản quyết định nào sắp ra đời.
