'Luật khung về phát triển trí tuệ nhân tạo và tạo dựng nền tảng tin cậy' (Luật khung AI) có hiệu lực vào ngày 22 tới. Đúng một năm sau khi được Quốc hội thông qua tại phiên toàn thể ngày 26/12/2024 và công bố ngày 21/1/2025. Với việc này, Hàn Quốc trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới thi hành toàn diện luật quản lý AI. Về thời điểm hoàn thiện chế định pháp luật thì EU sớm hơn, nên cách nói 'đầu tiên' là gắn với thời điểm thi hành toàn diện hơn là thứ tự lập pháp.
Bộ khung của luật là khái niệm 'AI tác động cao'. Đây là cách gom riêng những AI có ảnh hưởng nghiêm trọng hoặc có nguy cơ gây rủi ro đối với an toàn tính mạng, thân thể con người hay việc bảo vệ quyền cơ bản, rồi áp đặt nghĩa vụ nặng hơn. Lĩnh vực áp dụng được chia thành 10 loại, trong đó có năng lượng, y tế, điều tra tội phạm, giao thông. Doanh nghiệp AI tác động cao phải xây dựng hệ thống quản lý nhận diện, đánh giá rủi ro trong toàn bộ vòng đời AI và lưu lại nội dung đó bằng văn bản.
Nghĩa vụ đặt ra với doanh nghiệp thông thường có hai điểm đáng chú ý. Doanh nghiệp dùng AI trong dịch vụ hay sản phẩm phải thông báo trước cho người dùng về việc đó. Âm thanh, hình ảnh, video do AI tạo sinh làm ra phải gắn dấu hiệu cho biết đó là sản phẩm do AI tạo ra, trong đó ngoài watermark nhìn thấy được còn có cả dấu hiệu không nhìn thấy mà máy đọc được. Về việc sản phẩm chỉ dùng AI như phương tiện hỗ trợ có thuộc diện phải gắn dấu hiệu hay không, chính phủ chưa đưa ra giải thích chính thức.
Vấn đề là ranh giới phân định đến đâu là tác động cao. Có ý kiến chỉ ra rằng phạm vi mang tính bao quát vì trong tiêu chí xác định có mục 'các lĩnh vực khác do nghị định của Tổng thống quy định'. Bộ Khoa học, Công nghệ thông tin và Truyền thông chủ trương thay cho một tiêu chí số đơn nhất sẽ dùng lưu đồ đi lần lượt qua các hạng mục chi tiết theo từng lĩnh vực để phân loại. Với xe tự lái, cấp độ 3 có con người can thiệp thì nằm ngoài diện tác động cao và từ cấp độ 4 mới thuộc diện này, cùng một công nghệ nhưng mức độ quản lý khác nhau tùy giai đoạn tự hành.
Mức độ chuẩn bị trên thực địa chưa theo kịp lịch trình mà luật đặt ra. Startup Alliance hỏi 101 startup AI trong nước thì tỷ lệ trả lời 'đã lập kế hoạch ứng phó Luật khung AI' chỉ dừng ở 2%. 'Không nắm rõ nội dung và cũng chưa chuẩn bị' và 'biết luật nhưng ứng phó còn chưa đủ' mỗi loại chiếm 48,5%, nghĩa là 98% đón ngày luật có hiệu lực mà không có hệ thống ứng phó thực chất. Đây là bối cảnh khiến chính phủ quyết định cùng lúc với việc thi hành luật sẽ hoãn ít nhất một năm các biện pháp quản lý trực tiếp như phạt tiền và dồn sức vào việc hướng dẫn.
Nhìn ra bên ngoài, đồng hồ quản lý lại đang chạy theo hướng chậm lại. EU làm luật AI trước tiên nhưng việc áp dụng quy định về AI rủi ro cao, phần cốt lõi, được ấn định vào tháng 8/2026, và khi Ủy ban châu Âu đưa ra 'phương án đơn giản hóa kỹ thuật số' chứa nội dung nới lỏng quản lý thì cũng có dự báo sẽ lùi đến cuối năm 2027. Mỹ thay cho một luật thống nhất ở cấp liên bang thì các đối sách theo từng bang chồng lên nhau. Trong 50 bang, 48 bang trừ Alaska và Ohio có luật bang liên quan đến AI, và nơi lập cả quy định chế tài là 13 bang.
Trọng tâm của luật bang tập trung vào những điểm thiệt hại đã thực sự lộ ra hơn là trải rộng ra toàn ngành. Quản lý deepfake nhiều nhất, tiếp đến là chatbot 6 bang, AI liên quan y tế 10 bang, việc cơ quan công sử dụng AI 13 bang. Bang Arkansas quy định việc chế tạo, phát tán deepfake khiêu dâm là đối tượng xử lý hình sự, còn bang California bắt buộc doanh nghiệp chatbot phải ứng phó thích hợp khi người dùng nhắc đến tự sát. Ngược lại, Tổng thống Trump tháng 12 năm ngoái đã ký sắc lệnh hành pháp chặn việc quản lý AI theo từng bang, khiến bang và liên bang đang đi về hai phía ngược nhau.
Một biến số nữa quyết định tính hiệu lực thực tế của luật Hàn Quốc là biên giới. Luật khung AI quy định doanh nghiệp AI nước ngoài đáp ứng những điều kiện nhất định phải chỉ định đại diện trong nước, nhưng doanh nghiệp nào thuộc diện đó và khi không chỉ định thì cưỡng chế ra sao đến giờ vẫn chưa nắm được. Nếu chỉ có doanh nghiệp trong nước cần mẫn chất chồng hồ sơ còn dịch vụ nước ngoài vẫn được dùng như cũ thì quy định chỉ làm lung lay thị phần. Việc cả giới công nghiệp lẫn các tổ chức dân sự đều chỉ ra rằng định nghĩa còn mơ hồ cho đến ngày 22/12 năm ngoái, khi kết thúc thông báo lập pháp nghị định thi hành, cũng nằm trong mạch đó.
Thiết chế mà luật để lại không dừng ở việc quản lý. Viện Nghiên cứu An toàn AI, nơi nghiên cứu và đánh giá rủi ro của AI, đã mở cửa vào tháng 11 năm ngoái trên cơ sở của luật, và Bộ trưởng Khoa học, Công nghệ thông tin và Truyền thông phải lập kế hoạch cơ bản về trí tuệ nhân tạo ba năm một lần. Khuôn khổ để nhà nước và tư nhân cùng xây dựng chiến lược tại Ủy ban Trí tuệ nhân tạo Quốc gia do Tổng thống làm chủ tịch cũng đã được chuẩn bị. Các dự thảo sửa đổi liên tiếp được cả đảng cầm quyền lẫn đảng đối lập trình lên, nên khả năng luật vừa thi hành cứ thế cố định lại cũng không lớn.
Đứng ở phía người dùng, những gì thay đổi sau ngày 22 là nhỏ nhặt. Chỉ ở mức khi mở cửa sổ tư vấn thì được báo trước đối phương là người hay AI, và video trôi đến có gắn dấu hiệu cho biết được làm bằng AI. Việc thông báo nhỏ đó có vận hành cả ở những điểm dẫn tới kết quả tuyển dụng, thẩm định khoản vay hay việc đọc kết quả ở phòng cấp cứu hay không sẽ lộ ra khi thời gian hoãn một năm trôi qua và tiền phạt bắt đầu thực sự được áp. Bảng điểm thật sự của quốc gia bật công tắc sớm nhất thế giới được chấm từ lúc lưu đồ được công bố và các trường hợp phân định đầu tiên chất chồng lên.
